Justwatch Blog

de driekoningenbrief van 2016, 10 jaar later..

Tue, 6 Jan 2026 22:35:59 +0100

Dag op dag is het 10 jaar geleden dat in alle Vlaamse media de Driekoningenbrief verscheen (zie onder meer:
https://www.knack.be/nieuws/zorgsector-hekelt-in-open-brief-uitholling-van-wet-op-bewindvoering/ )
de open brief, die vijftig organisaties uit de zorg verstuurden naar de toenmalige minister van Justitie, Koen Geens, de Hoge Raad voor de Justitie, en alle Nederlandstalige vrederechters.

De zorgsector waarschuwde dat de toen nog nieuwe wet over bewindvoering, die op 1 september 2014 in werking was getreden, uitgehold werd.

Nochtans had België met die politiek kamerbreed gedragen wetswijziging een Copernicaanse omwenteling gerealiseerd in de juridische bescherming van burgers met een mentale handicap. Het uitgangspunt bij een beoordeling door de vrederechter werd niet meer de juridische onbekwaamheid, maar de bekwaamheid. Autonomie en inclusie waren immers de dwingende kernwaarden van het VN-verdrag van 2006 inzake personen met een handicap, die daarmee in onze wetgeving ingevoerd werden.

Tegelijk herhaalde onze wetgever toen unaniem een prioriteit die al sinds 1991 in de wet gebeiteld stond: net om het welzijn van de ‘beschermde persoon’ te waarborgen, moeten vrederechters de voorkeur geven aan familiale bewindvoerders boven advocaat-bewindvoerders.

Die voorrang was al ononderbroken bepleit sinds de legendarische minister van Justitie Alfons Vranckx in 1969 het allereerste wetsontwerp over bewindvoering indiende. Het was deze wat houterige maar wakkere en dappere socialist die toen waarschuwde dat bewindvoering door professionelen “de indruk kan geven van een voogdij door een overheidsdienst en leiden tot een minderwaardigheidsgevoelen”. Betutteling en frustratie, zouden we vandaag zeggen. Wat is juridische bescherming inderdaad waard, als ze leidt tot menselijke frustratie?

Maar er zijn nog veel meer fundamentele bedenkingen te maken over wat ik de rechterlijke ‘malpractice’ noem: een rechtspraak die noch de geest, noch zelfs de letter van de nieuwe wetgeving respecteert.

In mei vorig jaar publiceerde ik bij Wolters Kluwer een balans over dat decennium, onder de titel ‘Voorzorgvolmacht en bewindvoering. Van principes naar praktijk’ (link hier).
U vindt er tevens een detailbespreking van de (dubbele) nieuwe wetgeving van 2023 en 2024, evenals handige tips voor de praktijk, zowel voor notaris, advocaat als de niet-jurist, want (te) veel medeburgers worden hier ‘ervaringsdeskundige’.

Ik publiceerde er ook de verrassende resultaten van mijn eigen survey over de ruim 1000 bewindvoeringen (nationaal, en onderverdeeld NL en F vredegerechten) van september 2024 (ongeveer 10% van het jaartotaal), een ‘staalname’ die kan tellen.
In de 50 laatste pagina’s van het boek, bied ik 4 casesstudies die ik onderzocht ‘tot op het bot’.
Onze Wetgever zal er ook een reeks (dringende) voorstellen vinden voor reparatie en hervorming.

Vandaag leest u de stand van zaken, na 10 jaar de Driekoningenbrief in m’n opinies in:
- De Morgen: ‘Driekoningenbrief: tien jaar later, nog steeds een kater’ (klik hier)
- Knack: ‘Wet op bewindvoering: jaarlijks verdwijnt een hele gemeente aan kiesgerechtigden’ (klik hier)
UPDATE 28 01 2026: ook in De Juristenkrant nr 522, p. 13: ‘De Driekoningenbrief, tien jaar later: tijd voor een nieuwe brief
(klik voor de link hier).
Graag hoor ik uw reacties, ervaringen en bedenkingen !

Ter info:
- voor de link naar m’n verzamelpagina over (voor-)zorgvolmacht en bewindvoering, met ook alle vorige opinies, blogs en toelichting, klik hier
- voor de link naar de Driekoningenbrief van 2016, met het volledig dossier, klik hier
- voor m’n recente interview met SAM steunpunt Mens & Samenleving en Sociaal Net, naar aanleiding van m’n webinar van 11 12 2025: ‘De bewindsvoeringsindustrie is horror’ (klik hier)

my very best wishes for 2026 !

Thu, 1 Jan 2026 20:40:47 +0100

Terugkijkend op 2025 koester ik twee publieke momenten.

In mei, de publicatie van m’n boek ‘Voorzorgvolmacht en bewindvoering. Van principes naar praktijk’, bij Wolters Kluwer, de uitgewerkte versie van m’n bijdrage van januari in het Notariëel en Fiscaal Maandblad.
Het werd tegelijk een terugblik op de lange strijd voor mensenrechten voor onze medeburgers met een mentale handicap, en een bezorgde vooruitblik vanuit de nieuwste wetgeving, die ik heel kritisch bekeek.

In november had ik de eer de laudatio uit te spreken voor de Burgerschapsprijs van de Stichting P&V, voor Yasmien Naciri, mede-laureate van Colette Braeckman (lees daarover de vorige blog).

Voor mijn wensen voor 2026 put ik dan ook graag uit de eigen Acceptance Speech van Yasmien, en haar oproep om te spreken, te getuigen:

“Burgerschap is wat mij betreft iets radicaal anders. Zoals filosofe Hannah Arendt het keurig wist neer te pennen: het is niet het netjes naleven van regels, het is het recht én de plicht om te verschijnen in de wereld. Om te handelen, te spreken, zichtbaar te zijn temidden van anderen.
Burgerschap begint voor mij met ademhalen. Met die ene diepe adem vóór je spreekt. Met de intentie en de bewuste keuze om niet te zwijgen.
Burgerschap begint daarom voor mij met ademhalen. Met die ene diepe adem vóór je spreekt. Met de intentie en de bewuste keuze om niet te zwijgen. Want zwijgen is de gemakkelijkste optie. Zwijgen voelt veilig, maar ik kan je verzekeren: schijn bedriegt.
Zwijgen is niet altijd de veiligste optie. Niet veilig voor wie zwijgt, noch voor wie over gezwegen wordt.
Zoals Hannah Arendt schreef: wie zwijgt, verdwijnt uit de wereld van mensen. En laat dat nu net de uitdaging zijn in deze wereld: mensen die stap voor stap uit onze wereld verdwijnen omdat er te weinig gesproken wordt. Te weinig over hen, te weinig mét hen. Te weinig over problemen én over oplossingen. Te weinig over hoop en over durven dromen.
Ik heb geprobeerd om als mens niet te verdwijnen, en met mijn stem leven te blazen in maatschappelijke thema’s waarover te vaak gezwegen wordt. Stiltes die resulteren in het verdwijnen van mensen die dagelijks geconfronteerd worden met die uitdagingen. Zodra mensen verdwijnen uit het publieke debat, verdwijnen ze uit het beleid – en uiteindelijk uit de samenleving.”

Yasmien herinnert me daarbij - ook hier - aan de woorden van Albert Camus:

“Par la révolte, l’homme atteste que son être le plus profond et la valeur à laquelle il a désespérément et secrètement droit, sont d’une autre chose que le destin, le monde et l’histoire (...) que l’homme est à pour témoigner dans le monde et dans l’histoire, d’une essence humaine que le monde et l’histoire ne sauraient jamais satisfaire” ( Actuelles IV, 11)

Daarom zal ik - graag met u - blijven getuigen, blijven spreken, ook in 2016. Voilà. Vive l’audace !

Burgerschapsprijs 2025 (*) (versie NL)

Tue, 4 Nov 2025 23:40:23 +0100

Voor haar 21ste editie bekroont de Burgerschapsprijs twee Belgische vrouwen met een diep engagement voor een rechtvaardigere, inclusieve en solidaire samenleving: Yasmien Naciri, sociaal onderneemster, docente en activiste voor de inclusie en emancipatie van jongeren, en Colette Braeckman, gerenommeerd journaliste die al decennialang de geopolitieke uitdagingen en complexe realiteit van Centraal-Afrika belicht.

Yasmien Naciri is een jonge onderneemster, consultant, columniste, docente aan de Karel de Grote Hogeschool en een echte ‘doener’. Ze is de oprichtster van vzw Amana, actief in België en Marokko, en van vzw Fleks, een jongereninitiatief in Antwerpen dat ondernemerschap stimuleert bij jongeren uit kansarme milieus, ondertussen overgedragen aan de jongeren zelf. Ze pleit voor meer diversiteit in bedrijven, droeg bij aan de invoering van het statuut van student-ondernemer, en schepte in 2018 een precedent voor België door een internettrol te laten veroordelen. Naciri zetelt in de raad van bestuur van verschillende instellingen zoals het Hannah Arendt Instituut, Ancienne Belgique en Formaat, de koepelorganisatie van jeugdhuizen in Vlaanderen.
Ze schreef meerdere boeken over sociale rechtvaardigheid en de strijd tegen discriminatie, waaronder Klassenjustitie. Hoe blind is Vrouwe Justitia? (2024). Hierin werpt ze een blik op de onbewuste vooroordelen, systematische ongelijkheid en het gevoel van (on)rechtvaardigheid in onze samenleving.

Colette Braeckman is al 50 jaar grand reporter bij de krant Le Soir. Ze was medeoprichter van de eerste journalistenvereniging in België. Ze staat bekend om haar diepgaande onderzoeken naar conflicten in Centraal-Afrika, met name in Rwanda, Burundi en de Democratische Republiek Congo. Ze schreef talrijke boeken, waaronder L’homme qui répare les femmes (De man die vrouwen herstelt) (2016), over dokter Denis Mukwege. Haar journalistiek werk, rigoureus en geëngageerd, heeft seksueel geweld in conflictgebieden en de uitdagingen van de dekolonisatie onder de aandacht gebracht. Ze nam ook deel aan werkgroepen rond het koloniale verleden van België.
Als doctor honoris causa in België (ULiège) en in Congo (UCBukavu) zet ze haar werk voort om kennis over te dragen aan jongeren via schrijfworkshops.

Ik dank de Stichting P&V voor de eer om deze twee exemplaire ‘grande dames’ te ontmoeten en de laudatio voor Yasmien Naciri te mogen uitspreken.

Het was beslist een heel bijzonder gevoel, nadat ik zelf die prestigieuze prijs had ontvangen – samen met onderzoeksrechter Michel Claise in 2016. In zekere zin heb ik inderdaad “de cirkel rond gemaakt”, fluisterde medevoorzitter professor Olivier Servais in mijn oor toen ik afgelopen dinsdag het podium verliet, maar bovenal was het voor No One Lives Forever (#NOLF) een onverwachte kans om mijn ‘politieke testament’ neer te leggen.

Nu ik Albert Camus (in zijn ‘Actuelles II, Une morale est possible’, Editions Gallimard 1953) al vermeldde in mijn laudatio, wil ik mijn betoog hier nog even aanvullen met dit citaat (p. 23-27):

“La justice meurt dès l’instant où elle devient un confort, où elle cesse d’être une brûlure, et un effort sur soi-même. (…)
Et quel est le prix de l’homme qui bouche ses oreilles au cri de la victime, et qui, devant l’injustice, consent à baisser le front ? (…)
Pourtant, la différence est déjà grande entre ceux qui choisissent de risquer et cex qui choisissent de se taire. (…)
Ceux-là, et eux seuls, ont su racheter, jour après jour, le déshonneur où nous survivons.”

U leest de toelichting omtrent de Burgerschapsprijs, de interviews met de twee laureaten, en de beide laudatio’s in de (Engelstalige) brochure van de Stichting P&V, via deze link hier:
https://www.stichtingpv.be/documents/d/foundation-pv/fpvs_bro_bppc2025_v3_web_def

U leest de beklijvende acceptance speech van Yasmien Naciri, ‘Waarom spreken ertoe doet’, hier via het Hannah Arendt Instituut:
https://hannah-arendt.institute/nieuws/yasmien-naciri-burgerschapsprijs-hannah-arendt-instituut/

Hierna vindt u de laudatio, zoals ik ze - niet zonder enige emotie - verbatim uitsprak (NL/F):

Geachte genodigden, chers invités,
Beste Hilde, Cher Olivier, Jessy, Saskia et Dunia,
Beste leden van de jury, en oud- laureaten,
Cher Yvon, Chère Collette, Beste Yasmien,

Met een gedroomd intergenerationeel tandem dream team gaat de Burgerschapsprijs vandaag haar derde decennium in. Collette en Yasmien verbinden meteen een alert verleden met een waakzame toekomst, en herinneren aan de duo’s van 2008 met zuster Jeanne Devos en Simone Süsskind, en van 2014, met wijlen Reinilde Decleir, en Ho Chul Chantraine.

Geen strijd van jullie voorgangers is vandaag gestreden. Al hun engagementen blijven actueel. De Burgerschapsprijs lijkt met deze 21 edities en 32 laureaten sinds Fadéla Amara en Job Cohen in 2005, ondertussen wel een inventaris van mondiale problemen, maar tevens een regenboog van hoop.

De Burgerschapsprijs is een eerbetoon, maar geen cadeau. Het is een opdracht, een missie. No One Lives Forever: bij iedere Burgerschapsprijs wordt het politieke testament van de voorgangers doorgegeven, met iedere nieuwe laureaat wordt dat engagement verbreed, verdiept, verjongd.

Het engagement van Collette en Yasmien getuigt van een authentieke beleving, de incarnatie van een permanente strijd voor waarheid en voor recht, en biedt exemplaire inspiratie in een fundamenteel onstabiele wereld die beheerst lijkt door populistische potentaten.

Geert Mak - co-laureaat anno 2019 met Virginie Nguyen Huang – benadrukte het in zijn nieuwste boek over het presidentschap van Franklin Roosevelt: nu, zoals toen, staan niet alleen grote geopolitieke belangen op het spel, maar een bedreiging van de fundamenten van het internationale recht en de democratische rechtstaat zelf.

Dans son ‘Discours à la jeunesse’ de 1903, Jean Jaurès évoqua la République, que j’ose remplacer dans cette citation par la notion de l’Etat de droit: “L’Etat de droit est un grand acte de confiance et un grand acte d’audace”. Les mots clé restent : confiance et audace.
Ce discours de Jaurès fut une laudatio à cette “oeuvre nouvelle, audacieuse et sans précédent”,
qu’il opposa à l’oligarchie des anciennes républiques de la Grèce, et Rome, où une aristocratie dominait le monde.
En effet, fondamentallement different, la République, la démocratie, mais surtout l’état de droit, protège une société où – toujours dans les mots de Jaurès – “il n’y a que des citoyens, et où tous les citoyens sont égaux”.
Par contre, de nos jours, l’adoration pour l’autoritarisme et l’élitarisme, une nostalgie réactionnaire et nationaliste renaît.

De verdediging van de rechtstaat en de weerbaarheid tegen dat kruipend fascisme vergt een engagement voor het leven, voor de generaties na ons. Journalisten en opiniemakers zoals jullie staan op nieuwe frontlinies, oog in oog met nieuwe bestormingen die mijn generatie nauwelijks voor mogelijk hield.
Jullie voeren een positieve strijd, niet uit wanhoop, en met meer dan moed. Stoutmoedigheid, het sleutelwoord van Jaurès, is het sleutelwoord voor ook deze Burgerschapsprijs.
Stoutmoedigheid is vandaag meer nodig dan ooit in ons leven, want zelfs het EVRM, vandaag 75 jaar oud, wordt in vraag gesteld.

Bon anniversaire aujourd’hui donc à la CEDH, Convention Européenne des droits de l’homme !
Cependant, cet anniversaire difficile, prouve que rien est acquis pour toujours. Mais vous avez déjà une vie marquée par un engagement audacieux. Vous vous inspirez donc de cet encouragement de Jaurès: “L’audace même de la tentative contribue au succès”. C’est ce que Camus appela ‘la révolte vivante’.

Beste Yasmien,

Scripta manent, zelfs in een tijd van digitale vluchtigheid.

Je houdt stand in de digitale oorlog van de sociale media, en terecht. Nee, we laten ons niet wegpesten door de trollen in hun echokamers van de haat: ‘Quand tous les dégoutés s’en vont, il n’y a que les dégoutants qui restent’.
Zoals toen je in 2018 in een precedent voor België een internettrol ontmaskerde en liet veroordelen. Niet de straf was je doel, maar het masker afrukken van zijn laffe en griezelige anonimiteit, en de openheid van de confrontatie.
Er zit ook een ‘vechtersbaasje’ in jou, vertelde je ooit.
Je dapper precedent bereidde mee de weg voor het historisch proces tegen de extreem-rechtse groep Schild & Vrienden.

In datzelfde jaar 2018 publiceerde je een krachtig eerste boek met de stoutmoedige titel: ‘We nemen het heft in handen’. Je beschreef er onze samenleving als één groot vraagstuk, waarvan iedere burger een deel van de oplossing is. Je schreef het voor de nieuwe generatie die er aan komt: jong, gekleurd, opgeleid en mondig, en die behoefte heeft aan een verhaal dat hoop biedt.

In een bijna profetische vermelding had je het toen over Adil El Arbi - ondertussen je voorganger in de Burgerschapsprijs 2023, maar dat kon je in 2018 natuurlijk niet weten. Wat je wel wist, is dat jullie “dezelfde dromen koesteren”, en jullie zich verzetten tegen ‘symbolische annihilatie’, het wegfilteren van culturele minderheden.

De brug naar je nieuwste boek ‘Klassenjustitie. Hoe blind is Vrouwe Justitia’ – dat start met het proces Reuzegom - is daarmee meteen gemaakt, want Adil overweegt nu een film te maken over de dood van Sanda Dia.
Het Reuzegom -proces, dat zowel in de rechtbank als de media gevoerd werd, flakkerde wantrouwen op tegenover ons rechtssysteem, politie, en bij jou zelfs “alles wat in de buurt komt van macht”. Je schreef dat “wantrouwen is ongelooflijk vermoeiend is want het druist in tegen al mijn maatschappelijk engagement”.

Je zocht de blinde vlekken van justitie, de systeemfouten, de gaten in de blinddoek, de ongelijkheid in de zoektocht van recht-zoekenden. Je duidde de drempels, het gebrek aan weerbaarheid van het begin tot het einde van een rechtsgang, van de geheimtaal van een procedure tot in de ‘gekleurde gevangenis’, met ook het verschil tussen white/blue colour crime, zoals met Afkoopwet.

Oplossingen heb je niet met zekerheid aangereikt, maar Justitie zal zelf nooit betere antwoorden kunnen bieden, als ook aan Justitie zelf niet eerst de goede vragen worden gesteld.

Tu as écrit bien plus – et mieux – qu'un ouvrage juridique, car à juste titre, tu considères la justice de classe comme le prolongement des inégalités dans l'ensemble de la société, une société de classes avec un enseignement, un marché du travail, et des soins, toutes avec les mêmes défauts et les mêmes lacunes.

Ton livre rend ainsi hommage à l'héritage de Stéphane Hessel, notre lauréat de 2011: non seulement son appel « Indignez-vous ! », mais aussi et surtout sa résistance. Pas de paroles sans action.

Daarnaast wijs je ook op ‘klassenjournalistiek’, in de zaak Reuzegom. Bestaat ook bij de pers, onze vierde staatsmacht, zoals bij de magistratuur, ‘selectieve empathie’?

Je verdedigt wel de magistratuur tegen de agressieve populistische aanvallen, maar tegelijk vraag je de magistratuur – in de woorden van laudator Bert Kruismans anno 2016 – ‘in het eigen hart te kijken’. De schandelijke examenfraude bij de Hoge Raad voor de Justitie illustreert een klassenjustitie bij uitstek: ‘ons kent ons’. Het interactief systeem van klassenjustitie die klassenjustitie bestendigt, werd zelden meer ontluisterend geïllustreerd.

Je boek viel niet in goede aarde bij iedereen. Een advocaat-publicist vond dat je slecht geplaatst was om te vertrekken vanuit je eigen ervaring met justitie.

La justice n'est pourtant pas la propriété ni le monopole des juristes. La justice appartient à tout le monde. Comme ta mère te l'a dit un jour: « Le droit n'est pas seulement là pour les juristes, mais aussi et surtout pour nous ». D'où ton ambition affichée avec ton livre: « rendre le droit aux citoyens ».

Beste Yasmien, je grootvader kwam naar hier, om in Limburg voor ons te delven naar het ‘zwarte goud’. Het was niet – zoals in het ontroerend lied(**) van Benny Neyman (‘Het Land Van Het Zwarte Goud’) – zijn geboortegrond, maar hij heeft er alles voor gegeven.

Jij hebt op jouw manier – maar ook met iedere vezel in je lijf – gewerkt, geboord, gedolven naar rechtvaardigheid. Op je tocht heb je zoals hij, getrild, gezweet, soms gevloekt en getwijfeld.
Je hebt een schat aan inspiratie aangeboord, de gouden ader die onze democratie irrigeert: dat wakkere en sprankelende burgerschap.

Al onze felicitaties, goede moed, en blijf stoutmoedig!
Vive l’audace !

(*) Met dank aan de Stichting P&V voor de tekstovername hierboven uit de brochure, en enkele foto’s.
(**) Link naar YouTube voor het lied van wijlen Benny Neyman:
https://www.youtube.com/watch?v=PvJONzBjYMY

Citizenship Award 2025 (*) (E version)

Tue, 4 Nov 2025 00:10:24 +0100

The Citizenship Award, celebrating its 21st anniversary this year, rewards people who put into practice the Foundation’s objectives and ideals in an exemplary way by promoting a society of active, committed citizens who stand up for the welfare and happiness of others and who contribute to a more just, tolerant and respectful society for all.

The 21st Citizenship Award honours two Belgian women whose commitment to truth, justice, and human dignity is exemplary:Yasmien Naciri and Colette Braeckman.Through their respective journeys, they illustrate the power of engaged voices—whether expressed through writing, in the public sphere, or on social media—and their essential role in our society. Two women, two generations, one shared struggle for truth, justice and human dignity.

Yasmien Naciri is a lecturer, author, opinion maker, marketing consultant, and a true go- getter. For over ten years, she has been actively involved in multicultural aid organizations and youth work. She has published inspiring books and fights against prejudice and class-based injustice.

Colette Braeckman has been a senior reporter at Le Soir for 50 years. She has covered numerous world events, including the Carnation Revolution, the fall of Ceausescu, and conflicts in Africa, with coverage of Rwanda and Congo that had a global impact.

I thank the Foundation P&V for the honour to meet those two exemplary women, and to pronouce the laudation of Yasmien Naciri.

It certainly was a very special feeling, after receiving that prestigious award myself - together with judge Michel Claise in 2016. In a way indeed, I “fulfilled the circle”, whsipered co-president professor Olivier Servais in my ear when I descended the podium last Tuesday, but most of all, as No One Lives Forever (#NOLF) it was an unexpected opportunity to present - not without some emotion - my ‘political testament’.

As I mentioned Albert Camus (in his ‘Actuelles II, Une morale est possible’, Editions Gallimard 1953), may I rest my case with this additional quote (p. 23 -27):
“La justice meurt dès l’instant où elle devient un confort, où elle cesse d’être une brûlure, et un effort sur soi-même. (…)
Et quel est le prix de l’homme qui bouche ses oreilles au cri de la victime, et qui, devant l’injustice, consent à baisser le front ? (…)
Pourtant, la différence est déjà grande entre ceux qui choisissent de risquer et cex qui choisissent de se taire. (…)
Ceux-là, et eux seuls, ont su racheter, jour après jour, le déshonneur où nous survivons.”

Please read the complete brochure of this 2025 Citizenship Award (in English), with an interview with both laureates, and both laudations:
https://www.stichtingpv.be/documents/d/foundation-pv/fpvs_bro_bppc2025_v3_web_def

Read the Acceptance Speech of Yasmien Naciri (in Dutch) via the site of the Hannah Arendt Institute:
https://hannah-arendt.institute/nieuws/yasmien-naciri-burgerschapsprijs-hannah-arendt-instituut/

You find here after, the laudatio ‘verbatim’, as I pronounced it in Dutch and French:

Geachte genodigden, chers invités,
Beste Hilde, Cher Olivier, Jessy, Saskia et Dunia,
Beste leden van de jury, en oud- laureaten,
Cher Yvon, Chère Collette, Beste Yasmien,

Met een gedroomd intergenerationeel tandem dream team gaat de Burgerschapsprijs vandaag haar derde decennium in. Collette en Yasmien verbinden meteen een alert verleden met een waakzame toekomst, en herinneren aan de duo’s van 2008 met zuster Jeanne Devos en Simone Süsskind, en van 2014, met wijlen Reinilde Decleir, en Ho Chul Chantraine.

Geen strijd van jullie voorgangers is vandaag gestreden. Al hun engagementen blijven actueel. De Burgerschapsprijs lijkt met deze 21 edities en 32 laureaten sinds Fadéla Amara en Job Cohen in 2005, ondertussen wel een inventaris van mondiale problemen, maar tevens een regenboog van hoop.

De Burgerschapsprijs is een eerbetoon, maar geen cadeau. Het is een opdracht, een missie. No One Lives Forever: bij iedere Burgerschapsprijs wordt het politieke testament van de voorgangers doorgegeven, met iedere nieuwe laureaat wordt dat engagement verbreed, verdiept, verjongd.

Het engagement van Collette en Yasmien getuigt van een authentieke beleving, de incarnatie van een permanente strijd voor waarheid en voor recht, en biedt exemplaire inspiratie in een fundamenteel onstabiele wereld die beheerst lijkt door populistische potentaten.

Geert Mak - co-laureaat anno 2019 met Virginie Nguyen Huang – benadrukte het in zijn nieuwste boek over het presidentschap van Franklin Roosevelt: nu, zoals toen, staan niet alleen grote geopolitieke belangen op het spel, maar een bedreiging van de fundamenten van het internationale recht en de democratische rechtstaat zelf.

Dans son ‘Discours à la jeunesse’ de 1903, Jean Jaurès évoqua la République, que j’ose remplacer dans cette citation par la notion de l’Etat de droit: “L’Etat de droit est un grand acte de confiance et un grand acte d’audace”. Les mots clé restent : confiance et audace.
Ce discours de Jaurès fut une laudatio à cette “oeuvre nouvelle, audacieuse et sans précédent”,
qu’il opposa à l’oligarchie des anciennes républiques de la Grèce, et Rome, où une aristocratie dominait le monde.
En effet, fondamentallement different, la République, la démocratie, mais surtout l’état de droit, protège une société où – toujours dans les mots de Jaurès – “il n’y a que des citoyens, et où tous les citoyens sont égaux”.
Par contre, de nos jours, l’adoration pour l’autoritarisme et l’élitarisme, une nostalgie réactionnaire et nationaliste renaît.

De verdediging van de rechtstaat en de weerbaarheid tegen dat kruipend fascisme vergt een engagement voor het leven, voor de generaties na ons. Journalisten en opiniemakers zoals jullie staan op nieuwe frontlinies, oog in oog met nieuwe bestormingen die mijn generatie nauwelijks voor mogelijk hield.
Jullie voeren een positieve strijd, niet uit wanhoop, en met meer dan moed. Stoutmoedigheid, het sleutelwoord van Jaurès, is het sleutelwoord voor ook deze Burgerschapsprijs.
Stoutmoedigheid is vandaag meer nodig dan ooit in ons leven, want zelfs het EVRM, vandaag 75 jaar oud, wordt in vraag gesteld.

Bon anniversaire aujourd’hui donc à la CEDH, Convention Européenne des droits de l’homme !
Cependant, cet anniversaire difficile, prouve que rien est acquis pour toujours. Mais vous avez déjà une vie marquée par un engagement audacieux. Vous vous inspirez donc de cet encouragement de Jaurès: “L’audace même de la tentative contribue au succès”. C’est ce que Camus appela ‘la révolte vivante’.

Beste Yasmien,

Scripta manent, zelfs in een tijd van digitale vluchtigheid.

Je houdt stand in de digitale oorlog van de sociale media, en terecht. Nee, we laten ons niet wegpesten door de trollen in hun echokamers van de haat: ‘Quand tous les dégoutés s’en vont, il n’y a que les dégoutants qui restent’.
Zoals toen je in 2018 in een precedent voor België een internettrol ontmaskerde en liet veroordelen. Niet de straf was je doel, maar het masker afrukken van zijn laffe en griezelige anonimiteit, en de openheid van de confrontatie.
Er zit ook een ‘vechtersbaasje’ in jou, vertelde je ooit.
Je dapper precedent bereidde mee de weg voor het historisch proces tegen de extreem-rechtse groep Schild & Vrienden.

In datzelfde jaar 2018 publiceerde je een krachtig eerste boek met de stoutmoedige titel: ‘We nemen het heft in handen’. Je beschreef er onze samenleving als één groot vraagstuk, waarvan iedere burger een deel van de oplossing is. Je schreef het voor de nieuwe generatie die er aan komt: jong, gekleurd, opgeleid en mondig, en die behoefte heeft aan een verhaal dat hoop biedt.

In een bijna profetische vermelding had je het toen over Adil El Arbi - ondertussen je voorganger in de Burgerschapsprijs 2023, maar dat kon je in 2018 natuurlijk niet weten. Wat je wel wist, is dat jullie “dezelfde dromen koesteren”, en jullie zich verzetten tegen ‘symbolische annihilatie’, het wegfilteren van culturele minderheden.

De brug naar je nieuwste boek ‘Klassenjustitie. Hoe blind is Vrouwe Justitia’ – dat start met het proces Reuzegom - is daarmee meteen gemaakt, want Adil overweegt nu een film te maken over de dood van Sanda Dia.
Het Reuzegom -proces, dat zowel in de rechtbank als de media gevoerd werd, flakkerde wantrouwen op tegenover ons rechtssysteem, politie, en bij jou zelfs “alles wat in de buurt komt van macht”. Je schreef dat “wantrouwen is ongelooflijk vermoeiend is want het druist in tegen al mijn maatschappelijk engagement”.

Je zocht de blinde vlekken van justitie, de systeemfouten, de gaten in de blinddoek, de ongelijkheid in de zoektocht van recht-zoekenden. Je duidde de drempels, het gebrek aan weerbaarheid van het begin tot het einde van een rechtsgang, van de geheimtaal van een procedure tot in de ‘gekleurde gevangenis’, met ook het verschil tussen white/blue colour crime, zoals met Afkoopwet.

Oplossingen heb je niet met zekerheid aangereikt, maar Justitie zal zelf nooit betere antwoorden kunnen bieden, als ook aan Justitie zelf niet eerst de goede vragen worden gesteld.

Tu as écrit bien plus – et mieux – qu'un ouvrage juridique, car à juste titre, tu considères la justice de classe comme le prolongement des inégalités dans l'ensemble de la société, une société de classes avec un enseignement, un marché du travail, et des soins, toutes avec les mêmes défauts et les mêmes lacunes.

Ton livre rend ainsi hommage à l'héritage de Stéphane Hessel, notre lauréat de 2011: non seulement son appel « Indignez-vous ! », mais aussi et surtout sa résistance. Pas de paroles sans action.

Daarnaast wijs je ook op ‘klassenjournalistiek’, in de zaak Reuzegom. Bestaat ook bij de pers, onze vierde staatsmacht, zoals bij de magistratuur, ‘selectieve empathie’?

Je verdedigt wel de magistratuur tegen de agressieve populistische aanvallen, maar tegelijk vraag je de magistratuur – in de woorden van laudator Bert Kruismans anno 2016 – ‘in het eigen hart te kijken’. De schandelijke examenfraude bij de Hoge Raad voor de Justitie illustreert een klassenjustitie bij uitstek: ‘ons kent ons’. Het interactief systeem van klassenjustitie die klassenjustitie bestendigt, werd zelden meer ontluisterend geïllustreerd.

Je boek viel niet in goede aarde bij iedereen. Een advocaat-publicist vond dat je slecht geplaatst was om te vertrekken vanuit je eigen ervaring met justitie.

La justice n'est pourtant pas la propriété ni le monopole des juristes. La justice appartient à tout le monde. Comme ta mère te l'a dit un jour: « Le droit n'est pas seulement là pour les juristes, mais aussi et surtout pour nous ». D'où ton ambition affichée avec ton livre: « rendre le droit aux citoyens ».

Beste Yasmien, je grootvader kwam naar hier, om in Limburg voor ons te delven naar het ‘zwarte goud’. Het was niet – zoals in het ontroerend lied(**) van Benny Neyman (‘Het Land Van Het Zwarte Goud’) – zijn geboortegrond, maar hij heeft er alles voor gegeven.

Jij hebt op jouw manier – maar ook met iedere vezel in je lijf – gewerkt, geboord, gedolven naar rechtvaardigheid. Op je tocht heb je zoals hij, getrild, gezweet, soms gevloekt en getwijfeld.
Je hebt een schat aan inspiratie aangeboord, de gouden ader die onze democratie irrigeert: dat wakkere en sprankelende burgerschap.

Al onze felicitaties, goede moed, en blijf stoutmoedig!
Vive l’audace !

(*) Met dank aan de Stichting P&V voor de tekstovername hierboven uit de brochure, en enkele foto’s.
(**) Link naar YouTube voor het lied van wijlen Benny Neyman:
https://www.youtube.com/watch?v=PvJONzBjYMY

Prix de la citoyennete 2025 (*) (Version F)

Tue, 4 Nov 2025 00:02:12 +0100

Pour sa 21ème édition, le Prix de la Citoyenneté récompense deux femmes belges dont les parcours illustrent un engagement profond pour une société plus juste, inclusive et solidaire : Colette Braeckman, journaliste de renom, éclaire depuis des décennies les enjeux géopolitiques et les réalités complexes de l’Afrique centrale et Yasmien Naciri, entrepreneure sociale et militante pour l’inclusion et l’émancipation des jeunes.

Yasmien Naciri, jeune entrepreneure, consultante, chroniqueuse, chargée de cours à la Karel de Grote Hogeschool et femme d’action, est la fondatrice de l’asbl Amana, active en Belgique et au Maroc, et de Fleks, une initiative jeunesse à Anvers qui stimule l’entrepreneuriat chez les jeunes issus de milieux défavorisés. Elle milite pour plus de diversité dans les entreprises, a contribué à l’instauration du statut « d’étudiant entrepreneur », et a créé un précédent en Belgique en faisant condamner un troll sur internet en 2018. Naciri siège au conseil d’administration de plusieurs institutions dont la Hannah Arendt Instituut, l’Ancienne Belgique et Formaat – l’organisation coupole des maisons de jeunes de Flandres.
Elle est également auteure de plusieurs ouvrages sur la justice sociale et la lutte contre les discriminations, dont Klassenjustitie (Justice de classe) (2024), avec lequel elle jette un regard sur les préjugés inconscients, les inégalités systémiques et le sentiment (d’in)justice dans notre société.

Colette Braeckman est depuis 50 ans grand reporter au journal Le Soir. Elle a co-fondé la première société des journalistes en Belgique. Elle est reconnue pour ses enquêtes sur les conflits en Afrique centrale, notamment au Rwanda, au Burundi et en République Démocratique du Congo. Elle est l’auteure de nombreux ouvrages, dont L’Homme qui répare les femmes (2016), consacré au Dr. Denis Mukwege. Son travail journalistique, rigoureux et engagé, a permis de mettre en lumière les violences sexuelles en zones de conflit et les enjeux de la décolonisation. Elle a également participé à des groupes de travail sur la mémoire coloniale en Belgique.
Doctor Honoris Causa en Belgique (ULiège) et en RDC (UCBukavu) elle poursuit son travail de transmission auprès des jeunes par le biais d’ateliers d’écriture

C'était vraiment un sentiment très particulier, après avoir moi-même reçu ce prix prestigieux – avec le juge Michel Claise en 2016. D'une certaine manière, j'ai effectivement « bouclé la boucle », m'a chuchoté à l'oreille le coprésident, le professeur Olivier Servais, lorsque j'ai quitté la scène mardi dernier, mais surtout, cela a été pour No One Lives Forever (#NOLF) une occasion inattendue de poser mon « testament politique ».

Ayant déjà mentionné Albert Camus (dans son ouvrage « Actuelles II, Une morale est possible », Éditions Gallimard 1953) dans mon discours, je voudrais compléter mon message par cette citation (p. 23-27) :

“La justice meurt dès l’instant où elle devient un confort, où elle cesse d’être une brûlure, et un effort sur soi-même. (…)
Et quel est le prix de l’homme qui bouche ses oreilles au cri de la victime, et qui, devant l’injustice, consent à baisser le front ? (…)
Pourtant, la différence est déjà grande entre ceux qui choisissent de risquer et cex qui choisissent de se taire. (…)
Ceux-là, et eux seuls, ont su racheter, jour après jour, le déshonneur où nous survivons.”

Je vous invite à lire les explications concernant le Prix de la citoyenneté, l'interview des deux lauréats et les deux éloges dans la brochure (en anglais) de la Fondation P&V, via ce lien :
https://www.stichtingpv.be/documents/d/foundation-pv/fpvs_bro_bppc2025_v3_web_def

Lisez le ‘Acceptance Speech’ de Yasmien Naciri (en néerlandais) via le situ de l’Institut Hannah Arendt:
https://hannah-arendt.institute/nieuws/yasmien-naciri-burgerschapsprijs-hannah-arendt-instituut/

Vous trouvez ci-dessous la laudatio telle que je l'ai prononcée verbatim (NL/F), d'ailleurs non sans une certaine émotion :

Geachte genodigden, chers invités,
Beste Hilde, Cher Olivier, Jessy, Saskia et Dunia,
Beste leden van de jury, en oud- laureaten,
Cher Yvon, Chère Collette, Beste Yasmien,

Met een gedroomd intergenerationeel tandem dream team gaat de Burgerschapsprijs vandaag haar derde decennium in. Collette en Yasmien verbinden meteen een alert verleden met een waakzame toekomst, en herinneren aan de duo’s van 2008 met zuster Jeanne Devos en Simone Süsskind, en van 2014, met wijlen Reinilde Decleir, en Ho Chul Chantraine.

Geen strijd van jullie voorgangers is vandaag gestreden. Al hun engagementen blijven actueel. De Burgerschapsprijs lijkt met deze 21 edities en 32 laureaten sinds Fadéla Amara en Job Cohen in 2005, ondertussen wel een inventaris van mondiale problemen, maar tevens een regenboog van hoop.

De Burgerschapsprijs is een eerbetoon, maar geen cadeau. Het is een opdracht, een missie. No One Lives Forever: bij iedere Burgerschapsprijs wordt het politieke testament van de voorgangers doorgegeven, met iedere nieuwe laureaat wordt dat engagement verbreed, verdiept, verjongd.

Het engagement van Collette en Yasmien getuigt van een authentieke beleving, de incarnatie van een permanente strijd voor waarheid en voor recht, en biedt exemplaire inspiratie in een fundamenteel onstabiele wereld die beheerst lijkt door populistische potentaten.

Geert Mak - co-laureaat anno 2019 met Virginie Nguyen Huang – benadrukte het in zijn nieuwste boek over het presidentschap van Franklin Roosevelt: nu, zoals toen, staan niet alleen grote geopolitieke belangen op het spel, maar een bedreiging van de fundamenten van het internationale recht en de democratische rechtstaat zelf.

Dans son ‘Discours à la jeunesse’ de 1903, Jean Jaurès évoqua la République, que j’ose remplacer dans cette citation par la notion de l’Etat de droit: “L’Etat de droit est un grand acte de confiance et un grand acte d’audace”. Les mots clé restent : confiance et audace.
Ce discours de Jaurès fut une laudatio à cette “oeuvre nouvelle, audacieuse et sans précédent”,
qu’il opposa à l’oligarchie des anciennes républiques de la Grèce, et Rome, où une aristocratie dominait le monde.
En effet, fondamentallement different, la République, la démocratie, mais surtout l’état de droit, protège une société où – toujours dans les mots de Jaurès – “il n’y a que des citoyens, et où tous les citoyens sont égaux”.
Par contre, de nos jours, l’adoration pour l’autoritarisme et l’élitarisme, une nostalgie réactionnaire et nationaliste renaît.

De verdediging van de rechtstaat en de weerbaarheid tegen dat kruipend fascisme vergt een engagement voor het leven, voor de generaties na ons. Journalisten en opiniemakers zoals jullie staan op nieuwe frontlinies, oog in oog met nieuwe bestormingen die mijn generatie nauwelijks voor mogelijk hield.
Jullie voeren een positieve strijd, niet uit wanhoop, en met meer dan moed. Stoutmoedigheid, het sleutelwoord van Jaurès, is het sleutelwoord voor ook deze Burgerschapsprijs.
Stoutmoedigheid is vandaag meer nodig dan ooit in ons leven, want zelfs het EVRM, vandaag 75 jaar oud, wordt in vraag gesteld.

Bon anniversaire aujourd’hui donc à la CEDH, Convention Européenne des droits de l’homme !
Cependant, cet anniversaire difficile, prouve que rien est acquis pour toujours. Mais vous avez déjà une vie marquée par un engagement audacieux. Vous vous inspirez donc de cet encouragement de Jaurès: “L’audace même de la tentative contribue au succès”. C’est ce que Camus appela ‘la révolte vivante’.

Beste Yasmien,

Scripta manent, zelfs in een tijd van digitale vluchtigheid.

Je houdt stand in de digitale oorlog van de sociale media, en terecht. Nee, we laten ons niet wegpesten door de trollen in hun echokamers van de haat: ‘Quand tous les dégoutés s’en vont, il n’y a que les dégoutants qui restent’.
Zoals toen je in 2018 in een precedent voor België een internettrol ontmaskerde en liet veroordelen. Niet de straf was je doel, maar het masker afrukken van zijn laffe en griezelige anonimiteit, en de openheid van de confrontatie.
Er zit ook een ‘vechtersbaasje’ in jou, vertelde je ooit.
Je dapper precedent bereidde mee de weg voor het historisch proces tegen de extreem-rechtse groep Schild & Vrienden.

In datzelfde jaar 2018 publiceerde je een krachtig eerste boek met de stoutmoedige titel: ‘We nemen het heft in handen’. Je beschreef er onze samenleving als één groot vraagstuk, waarvan iedere burger een deel van de oplossing is. Je schreef het voor de nieuwe generatie die er aan komt: jong, gekleurd, opgeleid en mondig, en die behoefte heeft aan een verhaal dat hoop biedt.

In een bijna profetische vermelding had je het toen over Adil El Arbi - ondertussen je voorganger in de Burgerschapsprijs 2023, maar dat kon je in 2018 natuurlijk niet weten. Wat je wel wist, is dat jullie “dezelfde dromen koesteren”, en jullie zich verzetten tegen ‘symbolische annihilatie’, het wegfilteren van culturele minderheden.

De brug naar je nieuwste boek ‘Klassenjustitie. Hoe blind is Vrouwe Justitia’ – dat start met het proces Reuzegom - is daarmee meteen gemaakt, want Adil overweegt nu een film te maken over de dood van Sanda Dia.
Het Reuzegom -proces, dat zowel in de rechtbank als de media gevoerd werd, flakkerde wantrouwen op tegenover ons rechtssysteem, politie, en bij jou zelfs “alles wat in de buurt komt van macht”. Je schreef dat “wantrouwen is ongelooflijk vermoeiend is want het druist in tegen al mijn maatschappelijk engagement”.

Je zocht de blinde vlekken van justitie, de systeemfouten, de gaten in de blinddoek, de ongelijkheid in de zoektocht van recht-zoekenden. Je duidde de drempels, het gebrek aan weerbaarheid van het begin tot het einde van een rechtsgang, van de geheimtaal van een procedure tot in de ‘gekleurde gevangenis’, met ook het verschil tussen white/blue colour crime, zoals met Afkoopwet.

Oplossingen heb je niet met zekerheid aangereikt, maar Justitie zal zelf nooit betere antwoorden kunnen bieden, als ook aan Justitie zelf niet eerst de goede vragen worden gesteld.

Tu as écrit bien plus – et mieux – qu'un ouvrage juridique, car à juste titre, tu considères la justice de classe comme le prolongement des inégalités dans l'ensemble de la société, une société de classes avec un enseignement, un marché du travail, et des soins, toutes avec les mêmes défauts et les mêmes lacunes.

Ton livre rend ainsi hommage à l'héritage de Stéphane Hessel, notre lauréat de 2011: non seulement son appel « Indignez-vous ! », mais aussi et surtout sa résistance. Pas de paroles sans action.

Daarnaast wijs je ook op ‘klassenjournalistiek’, in de zaak Reuzegom. Bestaat ook bij de pers, onze vierde staatsmacht, zoals bij de magistratuur, ‘selectieve empathie’?

Je verdedigt wel de magistratuur tegen de agressieve populistische aanvallen, maar tegelijk vraag je de magistratuur – in de woorden van laudator Bert Kruismans anno 2016 – ‘in het eigen hart te kijken’. De schandelijke examenfraude bij de Hoge Raad voor de Justitie illustreert een klassenjustitie bij uitstek: ‘ons kent ons’. Het interactief systeem van klassenjustitie die klassenjustitie bestendigt, werd zelden meer ontluisterend geïllustreerd.

Je boek viel niet in goede aarde bij iedereen. Een advocaat-publicist vond dat je slecht geplaatst was om te vertrekken vanuit je eigen ervaring met justitie.

La justice n'est pourtant pas la propriété ni le monopole des juristes. La justice appartient à tout le monde. Comme ta mère te l'a dit un jour: « Le droit n'est pas seulement là pour les juristes, mais aussi et surtout pour nous ». D'où ton ambition affichée avec ton livre: « rendre le droit aux citoyens ».

Beste Yasmien, je grootvader kwam naar hier, om in Limburg voor ons te delven naar het ‘zwarte goud’. Het was niet – zoals in het ontroerend lied(**) van Benny Neyman (‘Het Land Van Het Zwarte Goud’) – zijn geboortegrond, maar hij heeft er alles voor gegeven.

Jij hebt op jouw manier – maar ook met iedere vezel in je lijf – gewerkt, geboord, gedolven naar rechtvaardigheid. Op je tocht heb je zoals hij, getrild, gezweet, soms gevloekt en getwijfeld.
Je hebt een schat aan inspiratie aangeboord, de gouden ader die onze democratie irrigeert: dat wakkere en sprankelende burgerschap.

Al onze felicitaties, goede moed, en blijf stoutmoedig!
Vive l’audace !

(*) Met dank aan de Stichting P&V voor de tekstovername hierboven uit de brochure, en enkele foto’s.
(**) Link naar UTube voor het lied van wijlen Benny Neyman:
https://www.youtube.com/watch?v=PvJONzBjYMY

Nieuw boek bij Wolters Kluwer !

Tue, 6 May 2025 15:46:04 +0200

Vandaag lanceert Wolters Kluwer m’n nieuwe boek !

‘Meer lezen over voorzorgvolmacht en bewindvoering?
Jan Nolf werkt dit thema grondig uit in zijn nieuw boek “Voorzorgvolmacht en bewind. Van principes naar praktijk”, in de Reeks Notariële Praktijkstudies.

De auteur bespreekt in zijn boek o.m. een stand van zaken en vooruitblik over de voorzorgvolmacht en de bewindvoering.

Hij gaat dieper in op de nieuwe wetgeving inzake kosten en vergoedingen voor de bewindvoerder en de concrete inhoudelijke en procedurele implementering daarvan. Tot slot geeft Jan Nolf handige tips mee voor de rechtspraktijk en een reeks suggesties ‘de lege ferenda’ inzake voorzorgvolmacht en bewind.’

Op de website van Wolters Kluwer kan u gratis de inleiding en de inhoudstafel nalezen via deze link: https://shop.wolterskluwer.be/nl_be/Voorzorgvolmacht-en-bewindvoering-Van-principes-naar-praktijk-sBPRNPSBI25088-M/

Het boek is beschikbaar in hardcover of digitaal via Jura.

Graag hoor ik uw reacties of bedenkingen !

Voor m’n verzamelpagina over voorzorgvolmacht & bewindvoering:
klik op deze link hier.

(anti-) slapp: born in the usa !

Thu, 27 Feb 2025 17:27:34 +0100

It’s not easy these days to point to the United States as a shining example on legislation. Just as it drips in Brussels when it rains in Paris, the United States too often appears to be the foreshadowing.

Every day, the United States is a warning of what threatens to come upon us, but on an occasional occasion it deserves mention of something we would have done better to have dealt with long ago.

For this single occasion - une fois n'est pas coutume - and with timid caution, I dare to cite the United States as an example: its arsenal of anti-SLAPP legislation. Indeed, as Bruce Springsteen sings: it’s born in the USA !

SLAPP procedures as a warning sign for democracy and the functioning of the rule of law.

When democracy means much more than elections, that is only true thanks to the empowerment of its alert and critical citizens.

Of course, ‘thoughts are free’, but so are thoughts in a dictatorship. Speaking up, is another matter there. Free speech is not a one-way street.

Fundamental rights of free speech and freedom of the press are the guarantee of a vibrant democracy. In turn, those rights are secured by the rule of law, with an independent judiciary.

However, access to justice is not equal for everyone. The average citizen who thinks he is right about a claim, often has to overcome many financial and technical barriers before being vindicated.

Musk's sinister and global ascent not only warns us of a brutal oligarchy - subsequently a kleptocracy - infiltrating and undermining government.

Even the judiciary, as the third pillar of the rule of law, is finding it increasingly difficult to function as a safeguard for the equality of every citizen before the law. The idea of “equality” itself, and of “equality of arms” in the courts, is under attack. As if rights were sufficient as theory, without their actual achievement mattering.

This is particularly evident in SLAPP - proceedings, in which financially powerful people employ legal techniques - from summons to subpoena - for the sole purpose of stifling public debate.

SLAPP - proceedings are characterized by a gargantuan imbalance: on the one hand their lack of authentic legal value, on the other hand the intimidating excess of gigantic claims. In Europe, claims filed for harmful actions officially relate only to compensatory damages and not to the American concept of punitive damages. The latter imply an additional punishment, far more than any criminal law, with limited fines could: the sky is the limit there.

Yet also in Europe we increasingly see procedures in which gigantic sums are claimed as ‘damages’, but which in practice amount to intimidation and civil punishment of critical citizens and action groups.

The United States as a forerunner in anti-SLAPP - legislation

In the United States, no fewer than 33 U.S. states and the District of Columbia have been enacting anti-SLAPP legislation for some time, for their own jurisdictions, and with exceptions, in each case it was done with the support of the two major political parties.

Congress - in spite of several attempts - has never succeeded in passing a federal anti-SLAPP law, notwithstanding that legislation there is explicitly supported by the First Amendment that protects, among other things, freedom of speech, freedom of the press, freedom for peaceful assembly and the right to petition.

In early December 2024, a federal anti-SLAPP bill, the Free Speech Protection Act, was introduced for the first time by House members of both the Democratic and a Republican parties to “prevent Goliath from triumphing over David in the court, by litigation abuse”.

That initiative by Congressman (formerly professor of state law) Jamie Raskin (D, Maryland), Congressman Kevin Kiley (R, California ), and Senator Ron Wyden (D, Oregon) was applauded by a wide range of more than 20 organizations as ACLU, PEN America, The Knight First Amendment Institute.. (see the list below the press release of 5 12 2024 and also the text of the bill : https://raskin.house.gov/2024/12/raskin-wyden-kiley-introduce-bipartisan-legislation-promoting-free-speech-cracking-down-on-frivolous-strategic-lawsuits-against-public-participation ).

So much for the good news.

And the United States as well as warning: with MAGA, the anti - anti- SLAPP movement

At the same time, there now comes - in the illiberal logic of MAGA - we now witness a counter-movement. Free speech is not their cup of tea, because only their own megaphone counts: the one-way traffic in the enslaving echo chamber of so-called social media.

Conservatives have a clear agenda to short-circuit existing anti-SLAPP - legislation, and will certainly block new anti-SLAPP - legislation as well.

For example, Republican state senator Jason Brodeur filed his bill No. SB 1316 in Florida “An act concerning dissemination of information” in early March 2023 ( https://www.flsenate.gov/Session/Bill/2023/1316 ).

What you read next is real, though it seems inconceivable, or ludicrous fake news.

Indeed, according to this bill, anyone paid to write a blog, about the governor, lieutenant governor, a cabinet official or a member of the legislature must register with a special state office within five days of its publication. There they must also report who made the payment, and where the blog can be found.
If another blog post is added to a blog, the blogger would be required to file a monthly report with the appropriate state office on the 10th of each month.
Delayed reporting would result in fines of $25 per day with a maximum amount of $2500: not per author, but per post !

The registration requirement is already purely Orwellian. The penalization on top of it is ruinous. Thus, an authoritarian government would assist powerful plaintiffs to file complaints against ordinary citizens and bloggers.

Under Stalinism a better subjugation of citizen, citizen journalism and press would be hard to invent.

Just before that, on 27 02 2023, the same state senator filed his bill SB 1220: “An act relating to defamation and related actions” ( https://www.flsenate.gov/Session/Bill/2023/1220 )

Journalist Fabio Bertone of The New Yorker warned that even this somewhat dull, muted title obscures the fact that this amounted to a radical change, which would make it much more difficult for journalists to report news of public interest, and to defend themselves against proceedings because of public figures (“Florida takes aim at the First Amendment,” The New Yorker 6 3 2023: https://www.newyorker.com/news/daily-comment/florida-takes-aim-at-the-first-amendment ).

These bills - notwithstanding Florida's Republican majority - died quickly.

Even former US House Speaker Newt Gingrich (R) tweeted: “The idea that bloggers criticizing a politician should register with the government is insane. it is an embarrassment that it is a Republican state legislator in Florida who introduced a bill to that effect. He should withdraw it immediately.”
However, at the time the bill was introduced, the office of Gov. Ron DeSantis (R) announced it would review it (The Free Speech Project, Georgetown University, posted Oct. 2, 2023 https://freespeechproject.georgetown.edu/tracker-entries/florida-bill-dies-that-would-have-required-bloggers-who-write-about-state-officials-to-register-with-authorities/ ).

Their spirit clearly lives on. These initiatives have long been part of the outspoken agenda of, among others, Florida's arch-conservative governor, DeSantis, who wants to make it easier for public figures to bring defamation lawsuits.

DeSantis - like all MAGA - politicians is riding a double and ambiguous track.

On the one hand, he has been advocating against moderation of content on social media since at least 2021 - as Musk effectively did after taking over Twitter, resulting in an explosion of hate messages. So much for extreme cowboy - freedom.

On the other hand, DeSantis wants to reverse the U.S. jurisprudence that so far protects Free Speech & Free Press with the ‘Actual Malice Standard’ since the landmark Supreme Court Case of 1964 New York Times v. Sullivan (Matt Dixon in Politico, on 23 02 2023 https://www.politico.com/news/2023/02/23/florida-gop-desantis-proposal-sue-media-00084023 )

Within the framework of that jurisprudential ‘Actual Malice Standard’, public officials and public figures must meet a more stringent burden of proof in order to be vindicated in a defamation claim. Indeed, in their case, it must be proven not only that the publication was factually unjustified, but also that the journalist in question actually knew the falsehood, or acted recklessly.

That American landmark case has its origins in a (paid) publication in the NYT by supporters of Martin Luther King about the brutal police crackdown on anti-apartheid protests in Alabama anno 1960. Because of some factual inaccuracies therein, the local jury awarded police commissioner L.B. Sullivan his full claim of $500,000 in damages. The infamous ‘Half-Million Dollar Verdict’ was born, and confirmed by the Alabama Supreme Court Court.

That ruling was reversed by a unanimous (9-0) US Supreme Court on March 9, 1964 on the premise that the democratic right to open debate will inevitably lead to sometimes vehement and unpleasantly sharp attacks on government and public officials. A margin must also be possible for factual inaccuracies, to give freedom of speech - as a core value of the First Amendment and U.S. constitutional guarantees - sufficient “breathing room” - Justice Willam J. Brennan Jr. wrote at the time, joined by Chief Justice Earl Warren, and Justices Tom C. Clark, John M. Harlan II, Potter Stewart and Byron White, while Justices Hugo Black, Arthur Goldberg and William O. Douglas concurred.

The ruling quoted Judge Learned Hand: “The First Amendment presupposes that right conclusions are more likely to be gathered out of a multitude of tongues than through any kind of authoritative selection. To many, this is, and always will be, folly, but we have staked upon it our all.”

Many considerations seem written exactly for our time: “Those who won our independence believed that public discussion is a political duty, and that this should be a fundamental principle of the American government. They recognized the risks to which all human institutions are subject. But they knew that order cannot be secured merely through fear of punishment for its infraction; that it is hazardous to discourage thought, hope and imagination; that fear breeds repression; that repression breeds hate; that hate menaces stable government”.

Nobody is perfect, and certainly not the press, said the Court: “Some degree of abuse is inseparable from the proper use of every thing, and in no instance is this more true than in that of the press.”

But freedom must prevail: “the people of this nation have ordained, in the light of history, that, in spite of the probability of excesses and abuses, these liberties are, in the long view, essential to enlightened opinion and right conduct on the part of the citizens of a democracy. That erroneous statement is inevitable in free debate, and that it must be protected if the freedoms of expression are to have the "breathing space that they need to survive…”

The Court referred to ‘Father of the Constitution’ James Madison: "the censorial power is in the people over the Government, and not in the Government over the people" and concluded: “It would give public servants an unjustified preference over the public they serve, if critics of official conduct did not have a fair equivalent of the immunity granted to the officials themselves. We conclude that such a privilege is required by the First and Fourteenth Amendments”
(Full text via US courts.gov & Cornell Law School: https://www.uscourts.gov/about-federal-courts/educational-resources/supreme-court-landmarks/new-york-times-v-sullivan )

Meanwhile, following later jurisprudence, this standard also applies to all public figures.

The standard set by ‘NYT v. Sullivan’ is not a anti-SLAPP - rule as we see this now, but it obviously limits the financial risk for damages claims that would also be used to suppress political criticism.
We read in this ruling the basic concern of the Supreme Court Court about democracy, free speech, and free press - now also protected by anti-SLAPP - laws.

And now, back to today again, to the age of Trump and Musk…

Less than a year ago, on March 25, 2024, Musk lost in California in his lawsuit against The Center for Countering Digital Hate (CCDH), which investigated and published about hate speech being facilitated by the platform X.
CCDH calculated that Musk's restoration of problematic Twitter accounts from neo Nazis and vaccine - deniers, would generate up to $19 million annually (Joseph Menn in The Washington Post of 28 02 2024 'Musk's X is fighting to preserve a federal lawsuit in California’: https://www.washingtonpost.com/technology/2024/02/28/ccdh-x-lawsuit-slapp-california/ )
Musk is now challenging this ruling in appeal: the status of the proceedings and all procedural documents can be followed via 'The Knight First Amendment Institute' website (link here https://knightcolumbia.org/cases/x-corp-v-center-for-countering-digital-hate )

Musk, meanwhile, has also launched similar proceedings in Texas against 'Media Matters’, where anti-SLAPP legislation is less stringent (Frances Vinall & Timothy Bella, The Washington Post of 21 11 2023 : https://www.washingtonpost.com/business/2023/11/21/musk-media-matters-x-lawsuit-ken-paxton/ )

With MAGA, the United States are at least politically on the way back.

The recent past warns that the judiciary may follow Trump's lead. The ‘Warren Court’ of 1964 is not the US Supreme Court of today.

Conservative Supreme Court Justices such as Clarence Thomas and Neil Gorsuch already called for a revision of the 1964 Sullivan jurisprudence (Adam Liptak, The New York Times of 02 07 2021 : https://www.nytimes.com/2021/07/02/us/supreme-court-libel.html )

Free speech thus narrows to one-way traffic: the tweeting of Musk's power on Twitter, and their abuse of SLAPPs to intimidate and muzzle dissent through the courts.

That suppression of criticism will predictably lead to more corruption, and that, by the way, is Trump's stated agenda, including with his despotic Feb. 10, 2025 Executive Order suspending the Foreign Corrupt Practices Act. In the reforms following Watergate, this legislation was hailed as the crown jewel of the fight against global corruption.
What Trump could not obtain in his first term, he is now doing with all gloves off. At the time, he even encountered (justified) opposition against that suspension from his former Secretary of State Rex Tillerson, who, note, used to be the CEO of ExxonMobil, and refused to pay a bribe, requested by Yemen’s oil minister (Dexter Filkins, ‘Rex Tillerson at the breaking point’, The New Yorker, 06 10 2017: https://www.newyorker.com/magazine/2017/10/16/rex-tillerson-at-the-breaking-point ).

Next ?

In France, the re-accreditation of the association Anticor - founded at the time by magistrates and still supported - became a veritable “parcours de combattant".
Anticor already exposed numerous files on corruption and is currently following up 148 of them in France (link: https://www.anticor.org )
Anticor's work deserves not only praise but, as a project, similar follow-up outside France.

Meanwhile in Europe, the backlog

In France, Belgium or other European member states, there is so far no specific ant-SLAPP - legislation to counter this imbalance in the courts.

At most, a protection of “lanceurs d'alerte” exists, as also in France, since la loi Waserman (after the name of member of Parliament Sylvain Waserman) of 21 03 2022 implemented the European directive 2019/1937 of 23 10 2019.

Meanwhile, Belgian case law remains extremely reluctant to apply damages for aggravated and reckless litigation. When such damages are allowed, the amount is modest or symbolic, but certainly not dissuasive. Lawyers are also sometimes timid about making such a demand. Some fear that this leaves them vulnerable to facing such a counterclaim themselves the next time: “une pudeur de gazelle” to defend their own client ?

However, the lawyer's independence, deontology and professional responsibility are compromised if the lawyer does not fulfill his role as “first judge” but blindly executes the vindictive instructions of a powerful client.

High-priced lawyers then file lengthy briefs, driving the defendant to extreme legal expense, and thus immediately discouraging him. The point is not to convince the other party of a factual or legal point, but to scare the thunder out of him and, if necessary, to cause years of sleepless nights because of the “timor litis”, the daily fear and nightmare of the trial.

Page stuffing is used as a “chilling effect,” and some defense lawyers fall into that trap themselves, fearing they must win the marathon for the most wide-ranging conclusions to convince the judge. Whereas three pages of sober legal and factual rebuttal should and could suffice.

Even the judiciary then becomes hostage to uselessly complicated procedures, when its already too limited resources would be much better invested in other legal matters.

And now thanks to Europe, here is the catch-up.

The European “toolbox” is ready, including the Directive 2024/1069 of the European Parliament and of the Council of April 11, 2024 “on the protection of individuals involved in public participation against manifestly unfounded claims and abuse of process (”strategic litigation against public participation“)” (link https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202401069 ).

Or to put it in the words of the Daphne Caruana Galizia Foundation, “Daphne's law is now official”!

It is now up to the Member States to transpose this directive into national law.

Our Belgian Anti-SLAPP working group - in the wake of the seminar at the Ghent University on 12 12 2022 - has already taken the lead on the initiative of prof. em. Dirk Voorhoof and with some forty members: academics, lawyers, honorary magistrates, representatives of the media, citizens' initiatives and NGOs.

Our trilingual website (link: https://www.slapp.be/nl ) provides information on the SLAPP phenomenon, with numerous examples.

Our (bilingual) Belgian working group has drawn up a “ready-to-use” (trilingual) ‘model law’ with anti-SLAPP measures. Logically, the model law logically and necessarily goes beyond the simple transposition of the European anti-SLAPP directive.

Logical: limiting the scope of the law to cross-border cases would mean that the law would have virtually no impact in practice: after all, over 90% of SLAPP cases are not cross-border, but take place within a single country.
Transposition must not result in an empty (national) box - or, to put it in the old French pharmaceutical parlance: “une poudre de perlimpinpin”.

Necessary: while the directive focuses on civil cases, the proposed model law also includes measures relating to criminal proceedings, given that several SLAPP suits have also taken place in Belgium in the context of criminal proceedings. On the contrary, if the anti-SLAPP law applied only to civil proceedings, more SLAPPs would be likely to occur in criminal proceedings, whereas criminal cases are certain to have an even more intimidating or deterrent effect.

Indeed, our ‘model law’ also contains recommendations from the United Nations, the Council of Europe and the European Commission aimed at increasing vigilance against SLAPPs and providing better support for victims.

This project already inspired legal experts and politicians in other European countries. It will certainly enable the new Belgian federal government, Justice Minister Annelies Verlinden and parliament to get to work straight away on transforming the EU directive into Belgian law on schedule, i.e. by 2026.

Minister Verlinden and various parliamentary groups and politicians already agreed to meet prof. em. Dirk Voorhoof and a delegation of our anti-SLAPP- working group for information, discussion and hearings.

After all, not only do SLAPPs pose a threat to democratic debate, they also unnecessarily overburden our judicial system.

You are welcome to read the model law (already filed in the Belgian Federal Parliament via the proposal 56K0728 of 18 02 2025 by the Green Parties Groen & Ecolo) in Dutch, French and English on the website of the Belgian Anti- SLAPP working group : https://www.slapp.be/nl

daphne’s law into national law !

Mon, 17 Feb 2025 21:35:16 +0100

SLAPP stands for Strategic Lawsuit Against Public Participation. SLAPPs abuse legal procedures to intimidate critical voices from speaking out. The intention of the party initiating a gagging procedure is primarily to silence the other party and stifle public debate.

The Belgian anti-SLAPP working group was launched as an epilogue to the “4th International Seminar on Press Freedom: Combating SLAPPs against Journalists” on December 12, 2022 in UGent (link to its report: https://biblio.ugent.be/publication/01GPBK7A7XC27407633RVV53Z0 )

I myself have a special, visual memory of this highly interesting seminar, which I summarize in a triangle of memories, and below also in images.

First angle of this triangle.

An impressive witness to this seminar was Matthew Caruana Galizia, the son of the Maltese journalist Daphne Caruana Galizia, murdered on October 16, 2017, who had made the publication of corruption scandals her life's work (link to Foundation: https://www.daphne.foundation/en/about/ ).
At the time of her death - a car bomb blast in her Peugeot 108 - half an hour after publishing her last blog (link: https://daphnecaruanagalizia.com/2017/10/crook-schembri-court-today-pleading-not-crook/ )no fewer than 46 civil and 5 criminal proceedings had been brought against her, making her work as a journalist almost impossible.

And that's what a SLAPP is all about.

Second angle of this triangle.

It must have been a special moment for her son Matthew to come face to face with our Belgian Minister of Justice, Vincent Van Quickenborne, who opened the seminar. A special moment because the Minister appeared “virtually”, via the screen, for the simple reason that the Minister himself was in a “safe house” due to threats - an unenviable first for Belgium.

So this is already the second key figure in this seminar to receive death threats because of his legitimate work: the first was a journalist, the second a politician.

In his speech, Minister Van Quickenborne referred to the growing number of threats against journalists, such as the murder of Peter R. Devries in the Netherlands, the anti-vaccine movement, and the extreme right, each time involving “fake news” and attacks on the media and journalists. Belgium has already taken measures. Among other things, the Minister referred to the aggravating circumstance concerning attacks on a journalist, as “a person with a social function if the offence was committed in the exercise of this function” (provided for later in the law of 29 02 2024, subsequently adopted in Book II of the Penal Code, art. 111 (aggravating circumstances) in conjunction with art. 79, 4°).

The Minister's commitment in his opening statement was too valuable not to be quoted in the seminar report: ”The Minister also is a strong supporter of the proposed EU Anti-SLAPP Directive, which in its current state will apply to matters with cross-border implications and which contains a mechanism of early dismissal of SLAPPs. This is a clear commitment that Belgium is making in the upcoming discussions in the Council. In relation to this, the Minister explained that the scope of application of the Belgian law implementing the Directive will not be limited to cross-border cases but will also cover internal situations. The Minister concluded that these debates touch at the heart of our European values, because protecting journalists is necessary in free society: one cannot exist without the other”.

This is clear language, and the Minister's thumbs-up speaks volumes..... (see photo at bottom of page).

Third angle of the triangle.

Shortly before, professor em. Dirk Voorhoof, of Ghent University, had honored me with a monumental contribution on SLAPPs in the book I was holding in my hands that day in Ghent: this singular “Liber Amicorum” which was given to me - somewhat belatedly by Covid - for my 70th birthday.

More than 50 pages (out of 535) of this book are devoted by Dirk Voorhoof to “SLAPP: reckless, vexatious or intimidating legal proceedings against the media, journalists and other ‘watchdogs’” (pp. 127- 181 - link https://epo.be/shop/de-gevierendeelde-jan-nolf/ ).

To date, there's hardly been a more comprehensive overview of the SLAPP issue in Belgium, and here I turn to my third key figure: Marc Van Ranst, professor at Leuven, a leading figure in professional medical communication during the Covid pandemic, who, like the Minister of Justice, had to be placed in a 'safe house' to ensure his physical safety from attack, but who also remains the target of hate speech and SLAPP proceedings, not least from Willem Engel.

In his book “Virologica”, to be published this February 18, Marc Van Ranst also bears witness to hate speech: examples take up 40 pages of the book. In this world of Trump II anno 2025, it's getting worse and worse.

This completes the triangle of my memories of December 12, 2022.

So here we are, with three public figures, targeted by threats of lethal force and methods in total contradiction with the foundations of our rule of law, and in particular the right to freedom of expression and information.

As the Minister of Justice has also stated, the fight against SLAPPs is a fight for the democratic rule of law, and therefore a fight for everyone.

How can we prevent public debate from being drowned out by such SLAPP threats?

Prof. em. Dirk Voorhoof and Pia Lindholm (Deputy Head of the Justice Unit in the European Commission's Justice Department) presented the new legal and political instruments being developed at European level at this seminar at the end of 2022.

Today, two years later, some of the groundwork has been laid.

The “toolbox” announced by Pia Lindholm at that time in Ghent is here, including Directive 2024/1069 of the European Parliament and of the Council of April 11, 2024 “on the protection of individuals involved in public participation against manifestly unfounded claims and abuse of process (”strategic litigation against public participation“)” (link https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202401069 ).

Or to put it in the words of the Daphne Caruana Galizia Foundation, “Daphne's law is now official”!

It is now up to the Member States to transpose this directive into national law.

Our Belgian Anti-SLAPP working group - in the wake of the seminar held on 12/12/2022 - has already taken the lead, with some forty members: academics, lawyers, honorary magistrates, representatives of the media, citizens' initiatives and NGOs.

Our trilingual website (link: https://www.slapp.be/nl ) provides information on the SLAPP phenomenon, with numerous examples.

Indeed, there is an urgent need to train magistrates and lawyers to recognize “de lege lata” the SLAPP problem now, and then to deal with the new legislation.

The Daphne law now exists, thanks to the 2024 directive, but we still have to make it national in Belgium by May 2026. So time is running out.

Our (bilingual) Belgian working group has drawn up a “ready-to-use” (trilingual) model law with anti-SLAPP measures. Logically, the model law necessarily goes beyond the simple transposition of the European anti-SLAPP directive.

Logical: limiting the scope of the law to cross-border cases would mean that the law would have virtually no impact in practice: after all, over 90% of SLAPP cases are not cross-border, but take place within a single country.

Transposition must not result in an empty (national) box - or, to put it in the old French pharmaceutical parlance: “une poudre de perlimpinpin”.

Necessary: while the directive focuses on civil cases, the proposed model law also includes measures relating to criminal proceedings, given that several SLAPP suits have also taken place in Belgium in the context of criminal proceedings. On the contrary, if the anti-SLAPP law applied only to civil proceedings, more SLAPPs would be likely to occur in criminal proceedings, whereas criminal cases are certain to have an even more intimidating or deterrent effect.

Indeed, the model law also contains recommendations from the United Nations, the Council of Europe and the European Commission aimed at increasing vigilance against SLAPPs and providing better support for victims.

This will enable the new federal government, Justice Minister Annelies Verlinden and parliament to get to work straight away on transforming the EU directive into important Belgian law on schedule, i.e. by 2026.

After all, the timely (because mandatory) transposition of EU directives is also mentioned verbatim in the coalition agreement for the new Belgian government (p. 61, 136 and 193 - although these expressis verbis concern other matters): quod abundat, non nocet.

We can't imagine our Belgian government engaging in cherry-picking when it comes to these essential European obligations.

After all, not only do SLAPPs pose a threat to democratic debate, they also unnecessarily overburden our judicial system.

In this context, the title (p. 159) of the coalition agreement for the new Belgian government is also a justified plea in itself for “justice as an efficient, effective, accessible and customer-oriented service provider”.

The main features of the model law are:
- possibility of quick dismissal by the court of a clearly unfounded SLAPP claim (within 30 days) - financial guarantee by the plaintiff (SLAPP'er), so that the defendant who wins the lawsuit is assured of effective compensation by the plaintiff - clear criteria and indicators that help the court qualify a claim as SLAPP and convict the plaintiff of abuse of process - fines of up to EUR 25,000 for the SLAPP - plaintiff, and damages and compensation for litigation costs for the defendant - the possibility of not enforcing in Belgium decisions from third countries that qualify as SLAPP under Belgian law - awareness-raising campaigns, training and information about SLAPPs in Belgium, in cooperation with the FIRM (Federal Institute for Human Rights), among others.

Link to the model law in Dutch, French and English on the website of the Belgian Anti- SLAPP working group : https://www.slapp.be/nl

News items: https://www.slapp.be/nl/nieuws and https://www.slapp.be/nl/feed-archief

RSS Feed: https://www.slapp.be/nl/rss.xml

In the news already:

- De Juristenkrant 12 02 2025: https://shop.wolterskluwer.be/fr_be/Juristenkrant-incl-Jura-Campus-students-only-sBPKLUSTUJ/

- Knack 12 02 2025: https://www.knack.be/nieuws/belgie/justitie/misbruik-van-juridische-procedures-om-kritische-stemmen-te-intimideren-met-deze-modelwet-kunnen-minister-en-parlement-meteen-aan-de-slag/

- Inforrm’s Blog 12 02 2025: https://inforrm.org/2025/02/12/belgium-a-model-for-the-transposition-of-the-eu-anti-slapp-directive-dirk-voorhoof/#more-58788

Media report 13 02 2025: Belgium, a model for the transposition of the EU anti-SLAPP Directive Dirk Voorhoof https://mediareport.nl/press-law/13022025/belgium-a-model-for-the-transposition-of-the-eu-anti-slapp-directive-dirk-voorhoof/?lang=en

la loi de daphné en droit belge

Mon, 17 Feb 2025 19:20:24 +0100

SLAPP signifie Strategic Lawsuit Against Public Participation (poursuites bâillons -poursuites stratégiques contre la participation publique). Les SLAPP abusent des procédures juridiques pour intimider les voix critiques afin qu'elles n'osent plus s'exprimer publiquement. L'intention de celui qui entame une procédure bâillon est principalement de réduire l'autre partie au silence et d'étouffer le débat public.

Le groupe de travail belge anti-SLAPP a été lancé en épilogue du « 4e séminaire international sur la liberté de la presse » : Combattre les SLAPP contre les journalistes » du 12 décembre 2022 à UGent (lien vers son rapport : https://biblio.ugent.be/publication/01GPBK7A7XC27407633RVV53Z0 )

Je garde moi-même un souvenir particulier et visuel de ce séminaire fort intéressant, que je résume en un triangle de souvenirs, et ci-dessous également en images.

Premier angle de ce triangle.

Un témoin impressionnant de ce séminaire était Matthew Caruana Galizia, le fils de la journaliste maltaise Daphne Caruana Galizia, assassinée le 16 octobre 2017, qui avait fait de la publication des scandales de corruption l'œuvre de sa vie (lien vers la Fondation: https://www.daphne.foundation/en/about/ ).
Au moment de sa mort - un attentat à la bombe dans sa Peugeot 108 - une demi-heure après avoir publié son dernier blog (lien https://daphnecaruanagalizia.com/2017/10/crook-schembri-court-today-pleading-not-crook/ ) pas moins de 46 procédures civiles et 5 procédures pénales avaient été engagées contre elle, ce qui rendait son travail de journaliste presque impossible. C'est d'ailleurs principalement ce qui est recherché dans le cadre d'un SLAPP.

Deuxième angle de ce triangle.

Cela a dû être un moment spécial pour son fils Matthew de se retrouver face à face avec notre ministre belge de la justice, Vincent Van Quickenborne, qui a ouvert le séminaire. Un moment particulier parce que le ministre est apparu « virtuellement », via l'écran, pour la simple raison que le ministre lui-même se trouvait dans une « maison sécurisée » en raison de menaces - une première peu enviable pour la Belgique.

Il s'agit donc déjà du deuxième personnage clé de ce séminaire à recevoir des menaces de mort en raison de son travail légitime : le premier était un journaliste, le second un homme politique.

Dans son discours, le ministre Van Quickenborne a évoqué la multiplication des menaces contre les journalistes, comme le meurtre de Peter R. Devries aux Pays-Bas, le mouvement anti-vaccin, ainsi que l'extrême droite, avec à chaque fois des « fake news » et des attaques contre les médias et les journalistes. La Belgique a déjà pris des mesures. Entre autres, le ministre a fait référence à la circonstance aggravante concernant les attaques contre un journaliste, en tant que « personne ayant une fonction sociale si l'infraction a été commise dans le cadre de l'exercice de cette fonction » (prévue dans la loi du 29 02 2024, adoptée ultérieurement dans le Livre II du Code pénal, art. 111 (circonstances aggravantes) en liaison avec l’art. 79, 4°).

L'engagement du ministre dans sa déclaration d'ouverture était trop précieux pour ne pas le citer dans le rapport du séminaire : « Le ministre est également un fervent partisan de la proposition de directive européenne anti-SLAPP, qui, dans son état actuel, s'appliquera aux affaires ayant des implications transfrontalières et qui contient un mécanisme de rejet anticipé des SLAPP. Il s'agit d'un engagement clair de la Belgique dans les discussions à venir au sein du Conseil. À cet égard, le ministre a expliqué que le champ d'application de la loi belge mettant en œuvre la directive ne sera pas limité aux affaires transfrontalières mais couvrira également les situations internes. Le ministre a conclu que ces débats touchent au cœur de nos valeurs européennes, car la protection des journalistes est nécessaire dans une société libre : l’un ne va pas sans l'autre »
(traduction de l’auteur du rapport en anglais).

Voilà un langage clair, et le pouce levé du ministre en dit long….. (voir la photo en bas de page !).

Troisième angle de ce triangle.

Peu de temps auparavant, le professeur em. Dirk Voorhoof, de l'université de Gand, m'avait fait l'honneur d'une contribution monumentale sur les SLAPP dans le livre que je tenais entre mes mains ce jour-là à Gand : ce singulier « Liber Amicorum » qui m'a été offert - avec un certain retard de Covid - pour mon 70e anniversaire.

Plus de 50 pages (sur 535) de ce livre, Dirk Voorhoof les a consacrées aux « SLAPP : procédures judiciaires téméraires, vexatoires ou intimidantes à l'encontre des médias, des journalistes et d'autres “chiens de garde” (pp. 127- 181 - lien https://epo.be/shop/de-gevierendeelde-jan-nolf/ ).

À ce jour, il n'existe guère d'aperçu plus complet de la problématique SLAPP en Belgique, et j'en viens ici à mon troisième personnage clé : Marc Van Ranst, professeur à Louvain, figure de proue de la communication médicale professionnelle pendant la pandémie de Covid, qui, à l'instar du ministre de la justice, a dû être placé en 'safe house' pour assurer sa sécurité physique contre les attaques, mais qui reste également la cible de discours haineux et de procédures SLAPP, notamment de la part de Willem Engel.

Dans son livre « Virologica », qui sera publié ce 18 février, Marc Van Ranst témoigne également des discours de haine : les exemples occupent 40 pages du livre. Dans ce monde de Trump II anno 2025, c'est de pire en pire.

Voilà qui complète le triangle de mes souvenirs du 12 décembre 2022.

Nous voici donc avec trois personnalités publiques, visées par des menaces de recours à la force meurtrière et des méthodes en totale contradiction avec les fondements de notre État de droit, et en particulier le droit à la liberté d'expression et d'information.

Comme l'a également déclaré le ministre de la justice, la lutte contre les SLAPP est une lutte pour l'État de droit démocratique, et donc une lutte pour tous.

Comment éviter que le débat public ne soit noyé sous de telles menaces SLAPP ?
Le Prof. em. Dirk Voorhoof et Pia Lindholm (chef d'unité adjoint de l’unité « Justice » au sein du département « Justice » de la Commission européenne) ont présenté, lors de ce séminaire de fin 2022, les nouveaux instruments juridiques et politiques qui étaient en cours d'élaboration au niveau européen.

Aujourd'hui, nous sommes deux ans plus tard, et une pierre d’angle a été posée.

La « boîte à outils » annoncée par Pia Lindholm à l'époque à Gand est là, y compris la directive 2024/1069 du Parlement européen et du Conseil du 11 avril 2024 « relative à la protection des personnes associées à la participation du public contre les demandes manifestement infondées et les abus de procédure ( »litiges stragégiques contre la participation du public« ) » (lien https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202401069 )

Ou, pour reprendre les termes de la Fondation Daphne Caruana Galizia, « la loi de Daphne est désormais officielle » !

Il appartient maintenant aux États membres de transposer cette directive en droit national.

Notre groupe de travail belge Anti-SLAPP - dans le sillage du séminaire du 12 12 2022 - a déjà pris les devants et compte une quarantaine de membres : universitaires, avocats, magistrats honoraires, représentants des médias et d'initiatives citoyennes et d'ONG.

Notre site web trilingue (lien : https://www.slapp.be/nl ) fournit des informations sur le phénomène SLAPP, avec de nombreux exemples.

En effet, il est urgent de former les magistrats et les avocats à reconnaître « de lege lata » le problème de la SLAPP dès maintenant, et à gérer ensuite la nouvelle législation.

La loi Daphné existe désormais, grâce à la directive de 2024, mais nous devons encore la rendre nationale en Belgique d'ici mai 2026. Le temps presse donc.

Notre groupe de travail belge (bilingue) a élaboré une loi type (trilingue) « prête à l'emploi » avec des mesures anti-SLAPP. Logiquement, la loi type va nécessairement au-delà de la simple transposition de la directive européenne anti-SLAPP.

Logique : limiter le champ d'application de la loi aux seules affaires à caractère transfrontalier aurait d'ailleurs pour conséquence que la loi n'aurait pratiquement aucun impact dans la pratique : après tout, plus de 90 % des affaires de SLAPP n'ont pas de caractère transfrontalier, mais se situent à l'intérieur d'un seul pays.

La transposition ne doit pas aboutir à une boîte (nationale) vide - ou, pour le dire dans l'ancien langage pharmaceutique français : « une poudre de perlimpinpin ».

Nécessaire : alors que la directive se concentre sur les affaires civiles, la loi type proposée comprend également des mesures relatives aux procédures pénales, étant donné que plusieurs poursuites-bâillons ont également eu lieu en Belgique dans le cadre de procédures pénales. Au contraire, si la loi anti-SLAPP ne s'appliquait qu'aux procédures civiles, davantage de SLAPP risqueraient de se produire dans le cadre de procédures pénales, alors qu'il est certain que les affaires pénales ont un effet encore plus intimidant ou dissuasif.

En effet, la loi type contient également des recommandations des Nations Unies, du Conseil de l'Europe et de la Commission européenne visant à renforcer la vigilance à l'égard des poursuites-bâillons et à mieux encadrer les victimes.

Cela permettra au nouveau gouvernement fédéral, à la ministre de la Justice Annelies Verlinden et au parlement de se mettre immédiatement au travail afin de transformer la directive européenne en une loi belge importante dans les délais impartis, à savoir d'ici 2026.

Après tout, la transposition dans les délais (car obligatoire) des directives européennes est également mentionnée textuellement dans l'accord de coalition (p. 61, 136 et 193 - bien que ces expressis verbis concernent d'autres sujets) : quod abundat, non nocet.

Nous ne pouvons pas imaginer que notre gouvernement belge se livre à un « cherry picking » en ce qui concerne ces obligations européennes essentielles.

Après tout, non seulement les SLAPP constituent une menace pour le débat démocratique, mais elles surchargent aussi inutilement notre système judiciaire.

Dans ce contexte, le titre (p. 159) de l'accord de coalition pour le nouveau gouvernement belge est également un plaidoyer justifié en soi pour « la justice en tant que prestataire de services efficace, performant, accessible et orienté vers le client ».

Les principales mesures reprises dans le modèle de loi sont:
- la possibilité d'un rejet rapide par le tribunal d'une SLAPP manifestement infondée (dans les 30
jours)
- la constitution d’une garantie financière du plaignant (slapper), de sorte que le défendeur qui
gagne le procès soit assuré de pouvoir obtenir facilement une compensation effective de la part du demandeur
- des critères et des indicateurs clairs afin d’aider le tribunal à qualifier une plainte de SLAPP et à
condamner le cas échéant le plaignant pour abus de procédure
- une possibilité pour le juge de condamner à une amende (civile) pouvant aller jusqu'à 25.000 euros pour le slapper, ainsi qu’à des dommages-intérêts et une indemnisation plus complète des frais de justice encourus par le défendeur
- la possibilité de ne pas exécuter en Belgique des décisions de pays tiers qualifiées de SLAPP en
droit belge
- des campagnes de sensibilisation, de formation et d'information sur les SLAPP en Belgique, en
collaboration notamment avec le IFDH (Institut fédéral des droits de l'homme).

Lien vers le modèle de loi
– version française : www.slapp.be/fr/propositions
– version néerlandaise : www.slapp.be/nl/voorstellen

Site web : https://www.slapp.be/fr

Nouvelles : https://slapp.be/fr/nouvelles et https://www.slapp.be/fr/feed-archives
Flux RSS : https://www.slapp.be/fr/rss.xml

Dans l’actualité :

De Juristenkrant 12 02 2025: https://shop.wolterskluwer.be/fr_be/Juristenkrant-incl-Jura-Campus-students-only-sBPKLUSTUJ/

Knack 12 02 2025: https://www.knack.be/nieuws/belgie/justitie/misbruik-van-juridische-procedures-om-kritische-stemmen-te-intimideren-met-deze-modelwet-kunnen-minister-en-parlement-meteen-aan-de-slag/

Inforrm’s Blog 12 02 2025: https://inforrm.org/2025/02/12/belgium-a-model-for-the-transposition-of-the-eu-anti-slapp-directive-dirk-voorhoof/#more-58788

- Media report 13 02 2025: Belgium, a model for the transposition of the EU anti-SLAPP Directive - Dirk Voorhoof https://mediareport.nl/press-law/13022025/belgium-a-model-for-the-transposition-of-the-eu-anti-slapp-directive-dirk-voorhoof/?lang=en

daphne’s law in belgisch recht

Sun, 16 Feb 2025 21:09:08 +0100

SLAPP staat voor Strategic Lawsuit Against Public Participation. SLAPP’s misbruiken juridische procedures om kritische stemmen te intimideren, zodat die zich niet langer publiek durven uit te spreken. De bedoeling van een SLAPP’er die een procedure start bestaat er vooral in de andere partij het zwijgen op te leggen en het publieke debat in de kiem te smoren.

De Belgische Anti-SLAPP - werkgroep startte als epiloog van het ‘4th International Press Freedom Seminar: Combating SLAPPs against journalists’ van 12 December 2022 van de UGent (link naar het verslag daarvan: https://biblio.ugent.be/publication/01GPBK7A7XC27407633RVV53Z0 ).

FLASHBACK NAAR DECEMBER 2022

Zelf heb ik een merkwaardige, visuele herinnering aan dit bijzonder interessante seminarie, dat ik samenvat in een driehoek van herinneringen, en hierna ook in beeld.

Eerste hoek van deze driehoek.

Een indrukwekkende getuige op dit seminarie was Matthew Caruana Galizia, de zoon van de op 16 oktober 2017 vermoorde Maltese journaliste Daphne Caruana Galizia, die van het publiceren van corruptieschandalen haar levenswerk maakte (link naar de Dapne Caruana Galizia Foundation: https://www.daphne.foundation/en/about/ )

Op het moment van haar overlijden - een aanslag met een bom in haar Peugeot 108 - een halfuur na het posten van haar laatste blog (link: https://daphnecaruanagalizia.com/2017/10/crook-schembri-court-today-pleading-not-crook/ ), waren tegen haar 46 burgerlijke en 5 strafprocedures aangespannen, die haar werk als journaliste bijna onmogelijk maakten - wat in een SLAPP ook de bedoeling is.

Tweede hoek van deze driehoek.

Het moet voor haar zoon Matthew een bijzonder moment geweest zijn bij de aanvang van het seminarie ook in oog te staan met onze Belgische Minister van Justitie, Vincent Van Quickenborne, die het seminarie opende. Bijzonder, omdat de minister ‘virtueel’ verscheen, via het scherm, om de eenvoudige reden dat de minister zelf wegens bedreigingen in een ‘safe house’ verbleef - een niet benijdenswaardige première voor België.

Dat betekent dus al de tweede sleutelfiguur van dit seminarie die omwille van zijn legitieme werk bedreigd wordt met de dood: de eerste een journaliste, de tweede een politicus.

Minister Van Quickenborne verwees in zijn toespraak naar de steeds grotere bedreigingen tegen journalisten, zoals de moord op Peter R. Devries in Nederland, de anti-vaccin beweging, evenals extreem rechts, telkens met fake news en aanvallen op media en journalisten. België ondernam al stappen. De minister verwees onder meer naar de verzwarende factor inzake misdrijf tegen een journalist, als ‘persoon met een maatschappelijke functie indien het misdrijf is gepleegd naar aanleiding van de uitoefening van deze functie’, voorzien in de later goedgekeurde wet van 29 02 2024 tot invoering van boek II van het Strafwetboek, art. 111 (verzwarende factoren) juncto 79, 4°.

Het engagement van de minister in het opening statement was te duidelijk om het niet te citeren uit het verslag van het seminarie: “The Minister also is a strong supporter of the proposed EU Anti-SLAPP Directive, which in its current state will apply to matters with cross-border implications and which contains a mechanism of early dismissal of SLAPPs. This is a clear commitment that Belgium is making in the upcoming discussions in the Council. In relation to this, the Minister explained that the scope of application of the Belgian law implementing the Directive will not be limited to cross-border cases but will also cover internal situations. The Minister concluded that these debates touch at the heart of our European values, because protecting journalists is necessary in free society: one cannot exist without the other”.

Dit is klare taal, en de ‘thumbs up’ van de minister spraken boekdelen.....

Derde hoek van deze driehoek.

Prof. Em. Dirk Voorhoof van de UGent had me kort voordien vereerd met een monumentale bijdrage over SLAPPs in het boek dat ik die dag in Gent in handen hield: het eigenzinnige ‘Liber Amicorum’ dat me - met wat Covid-vertraging - voor mijn 70ste verjaardag aangeboden was.

Meer dan 50 (pagina’s van de 535) daaruit, wijdde Dirk Voorhoof aan ‘SLAPPs: tergende, roekeloze of intimiderende rechtsprocedures tegen media, journalisten, en andere ‘publieke waakhonden’ (p. 127- 181 - link: https://epo.be/shop/de-gevierendeelde-jan-nolf/ ).

Tot op vandaag is er nauwelijks een vollediger overzicht van de SLAPP-problematiek in België te vinden, en hier kom ik dan aan mijn derde sleutelfiguur: de Leuvense professor Marc Van Ranst, boegbeeld van de professionele medische communicatie tijdens de Covid - pandemie, die net zoals de minister van Justitie, voor zijn fysieke veiligheid tegen aanslagen, een hele tijd lang in een safe house moest ondergebracht worden, maar daarenboven ook het mikpunt blijft van haatspraak en SLAPP-procedures, onder meer door Willem Engel, in het kader van diens ‘Viruswaanzin’.

In zijn boek ‘Virologica’ dat nu op 18 februari verschijnt, getuigt Marc Van Ranst ook over de haatberichten: die vullen 40 bladzijden van het boek. In de wereld van Trump II anno 2025 wordt het blijkbaar nog erger. In zijn interview dit weekend in De Standaard ( https://www.standaard.be/cnt/dmf20250214_96689130 ) duidt hij ook zijn aanpak van de ‘coronascepticus’ (een eufemisme) Willem Engel.
Daar komen we hierna verder graag op terug, binnen het kader van ‘juridische waanzin’ weliswaar.

De driehoek van mijn herinnering van 12 december 2022 is hiermee compleet.

We staan hier dus met drie publieke figuren, die het doelwit zijn van bedreigingen met dodelijk geweld en methodes die volledig dwars staan op de fundamenten van onze rechtstaat, en in het bijzonder het recht op vrije meningsuiting en informatie.

Zoals de minister van Justitie ook stelde: de strijd tegen SLAPPs is een strijd voor de democratische rechtstaat, en dus een strijd voor iedereen.

In het seminarie bracht overigens ook Steven Vanden Bussche (nieuwsmedium Apache ) zijn getuigenis over juridische intimidatie via SLAPPs, en de financiële en psychologische tol die deze opeist. Ook die procedures, net zoals deze tegen Knack - journalist Dirk Draulans komen in de bijdrage van Dirk Voorhoof in dat boek aan bod.

Charlotte Michiels van de Vlaamse Vereniging van Journalisten - die de minister van Justitie dankte voor zijn engagement - bracht nog een ander aspect onder de aandacht: het risico van zelf-censuur, of - met het woord dat ik vandaag in de NRC-column van Floor Rusman (link hier naar ‘De laconieke houding is een vergissing’) leerde, en waarbij zij Steven Levitsky en Lucan A. Way (in Foreign Affairs) citeert: ‘self-sidelining’, het effect van de angst om bij het nieuwe bewind in ongenade te vallen, en ontslagen en vervolgd te worden.

Hoe kunnen we vermijden dat het publieke debat onder dergelijke SLAPP-dreigementen bedolven geraakt ?
Prof. em. Dirk Voorhoof en Pia Lindholm, (Deputy Head of Unit for Civil Justice, DG Justice and Consumers EU Commission) schetsten op dat seminarie van eind 2022 de nieuwe juridische en beleidsinstrumenten die op Europees niveau in de maak waren.

VANDAAG STAAN WE TWEE JAAR, EN EEN MIJLPAAL VERDER.

De door Pia Lindholm toen aan de UGent aangekondigde ‘toolbox’ is er, met ondermeer de Richtlijn 2024/1069 van het Europees Parlement en de Raad van 11 april 2024 ‘betreffende bescherming van bij publieke participatie betrokken personen tegen kennelijk ongegrond vorderingen of misbruik van procesrecht (‘stragegische rechtszaken tegen publieke participatie’) - link https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202401069

Of om het met de Daphne Caruana Galizia Foundation te zeggen: ‘Daphne’s Law is now official’ !

Het is nu aan de lidstaten om die Richtlijn in nationaal recht op te zetten.

Onze Belgische Anti-SLAPP- werkgroep nam - in het kielzog van dat seminarie van 12 12 2022 - daarbij al het voortouw, en telt een veertigtal leden: academici, advocaten, ere-magistraten, vertegenwoordigers uit de media en burgerinitiatieven en ngo's.

Onze drietalige website (link: https://www.slapp.be/nl ) biedt informatie over het SLAPP-fenomeen, met tal van voorbeelden.

Er is immers dringend behoefte aan opleiding van magistraten en advocaten om nu al ‘de lege lata’ de SLAPP - problematiek te onderkennen, en straks om te gaan met de nieuwe wetgeving.

QED: SLAPPE RECHTSPRAAK

Hoe ‘slap’ de rechtspraak soms reageert, blijkt uit een korte update die we moeten toevoegen aan het ‘overzicht van SLAPP- rechtspraak’ van Dirk Voorhoof in m’n ‘Liber Observatoribus Iustitiae’, verschenen in 2022.

Op p. 197 daarvan (en in de bijdrage van Dirk Voorhoof in De Juristenkrant nr 440 van 22 december 2021) kon toen nog geschreven worden dat Willem Engel door de Mechelse correctionele rechtbank op 9 december 2021 veroordeeld werd wegens tergend en roekeloos geding (van €4.000 euro).

Die - ons inziens zeer terechte - veroordeling werd echter ongedaan gemaakt door het arrest van het Antwerpse hof van beroep van 14 maart 2023.

Omtrent die wel zeer verwonderlijke hervorming, laten we opnieuw Dirk Voorhoof zelf aan het woord (in De Juristenkrant nr 467 van 5 april 2023), want bij de lectuur van dat arrest, moesten we toch ook zelf even gaan zitten:

(Quote) “Het hof vindt de procesvoering door Engel ‘weliswaar storend, maar niet tergend, noch roekeloos’. Het hof houdt dus geen rekening met de vaststellingen die in het vonnis werden geformuleerd, en kiest bovendien voor een wankele motivering om de tegenvordering af te wijzen. Het hof van beroep schuift namelijk de schuld voor een deel in de schoenen van Van Ranst die immers in een ‘mediatiek debat’ de polemiek met Engel gevoed had. Engel koos er vervolgens voor om het discussieterrein van dit ‘uit de hand lopend discours’ te verplaatsen naar de strafrechtbanken. Dat deze juridische acties door Engel, zowel in eerste aanleg als in beroep, kennelijk kansloos waren en aangevat waren om deze rechtsprocedures ook via publieke fora en via sociale media bekend te maken en Van Ranst schade toe te brengen, is voor het hof niet relevant”.

Prof. em. Dirk Voorhoof wijst echter nog op een element in de motivering van het arrest waar we inderdaad ook de ogen bij uitgewreven hebben:

(Quote) “Sterker: het hof houdt er rekening mee dat Engel, ‘als Nederlander, wonende in Nederland’ niet vertrouwd was met het Belgische recht. En het arrest vervolgt: ‘Die onvertrouwdheid van de burgerlijke partij met het Belgisch recht blijkt duidelijk uit de wijze van redactie én de inhoud van zijn conclusies, nu hij in graad van hoger beroep niet meer werd bijgestaan door een advocaat’. Het arrest verwijst ook naar de specifieke regels van de strafprocedure ‘die in Nederland niet dezelfde zijn’. Dat Engel als Nederlander niet erg vertrouwd was met het Belgisch recht is minstens een wat schrale motivering. In eerste aanleg werd Engel bijgestaan door een Belgisch advocaat en de vonnissen motiveerden omstandig waarom Engel met beide rechtstreekse dagvaardingen onvermijdelijk tegen de muur liep. Engel bleek vervolgens wel voldoende vertrouwd met het Belgisch recht om binnen de gestelde termijnen op passende wijze een verzoekschrift en vervolgens ook conclusies bij het hof van beroep in te dienen. De formulering van het verzoek tot prejudiciële vraag aan het Grondwettelijk Hof laat overigens juist wel de vertrouwdheid van Engel blijken met het Belgisch recht”

Zeer merkwaardig - om het zacht te zeggen - blijkt het adagium ‘nemo censetur ignorare legem’ in het Antwerpse rechtsgebied niet van toepassing voor Nederlanders. Dat opent dan voor andere buitenlanders onbevroede mogelijkheden. Wij kunnen ons daar een sketch van standup comedians zoals Bert Kruismans en Michaël Van Peel voorstellen.

Ook hebben we zelden zo’n mildheid voor de (althans officiële) niet-bijstand door een advocaat gezien.

We voegen er graag aan toe dat het in de logica van dit arrest waarempel haast een argument wordt om je in een procedure niet te laten bijstaan door een advocaat, die traditioneel ‘de eerste rechter’ is, en zijn cliënt voor juridische dwaasheden behoedt. Enfin, toch als je geen Belg bent, enkel als je als buitenlander meent gebelgd te zijn.

TUSSENDOOR: WAT MET DE DURE EED VAN DE SLAPP-ENDE ADVOCAAT?

Een advocaat zou dat negatief advies omwille van zijn professionele verantwoordelijkheid inderdaad horen te geven, en omwille van zijn ‘onafhankelijkheid’ medewerking aan een SLAPP weigeren.

“Een advocaat die voor zijn of haar cliënt een roekeloze SLAPP-procedure initieert, negeert de deontologische basisregel inzake het eerbiedigen van de beginselen van waardigheid, rechtschapenheid en kiesheid” schreef prof. em. Dirk Voorhoof terecht in zijn bijdrage van 7 juni 2023 ( Link: https://www.jubel.be/europese-anti-slapp-voorstellen-en-de-advocatuur/ )

Prof. em. Leo Neels vond in zijn repliek de ‘eed van de advocaat’ in dat verband een waarborg. Volgens hem zijn anti-SLAPP regels overbodig: “ne cherchez pas midi à quatorze heures”, lacht hij de bezorgdheid van Dirk Voorhoof weg in zijn opiniestuk (op Jubel van 27 10 2023 https://www.jubel.be/anti-slapp-offensief-ter-bescherming-van-de-vrijheid-van-meningsuiting/ ).

Leo Neels was in zijn rijkgevulde loopbaan niet alleen academicus, maar ook ‘insider’ bij immo- en farma giganten, die actief hun plaats opeisen in het maatschappelijk debat. In zijn dankwoord als inleiding van ‘België, fantastisch farmaland’ (Lannoo Campus 2013), heet hij zichzelf overigens “de fiere ambassadeur van de innovatieve farmaceutische bedrijven die samen pharma.be uitmaken”.

Leo Neels beschrijft de anti-SLAPP- initiatieven van de EU als een soort “privilegiëring (…) een nieuw soort privaat belang”, dat enkel in prille democratiën van belang zou kunnen zijn, maar niet bij ons.
In België zou de anti-SLAPP- regeling neerkomen op een gerechtelijke “voorkeurbehandeling voor geprivilegieerde maatschappelijke actoren”: “het is niet legitiem om bijkomende immuniteit of privilege tegen een rechtsvordering te creëren in het voordeel van sommige groepen of activiteiten”.

Volgens Neels “creëert dit een ongelijkheid tussen rechtsonderhorigen”. Hij heeft het zelfs over een “eigen soort voorrang van rechtsmacht (die) een quasi-standrechtelijke seponering voor de zaak ten gronde zou bewerkstelligen”. Voor SLAPPs zou er in België weinig bewijs zijn, en we hebben geen ‘litigation industry’ zoals in de USA.

Als we de latere opinies van Leo Neels lezen, zouden we gaan denken dat hij journalisten in het woke-kamp situeert, met een “veiligheidsobsessie, zowel ten opzichte van gevoeligheden als van onwelvallige ideeën”. Kortom, anti-SLAPP zou deel uitmaken van de zgn. ‘cancel culture’, en wie beweert het slachtoffer te zijn van zo’n SLAPP, zou meer moeten “open staan voor tegenspraak en argument. Du choc des idées jaillit la lumière!” - zo lezen en interpreteren we het onder meer in zijn blog van 20 januari 2024 (‘Woke is niet de overtreffende trap van inclusie, maar de ontkennende’ Jubel https://www.jubel.be/woke-is-niet-de-overtreffende-trap-van-inclusie-maar-de-ontkennende/ ).

Die redenering heeft veel van ‘blaming the victim’: het is immers net de initiator van een SLAPP zelf, die journalisten of actiegroepen monddood wil maken.

We lazen die rare redenering ook deels in het besproken Engel-arrest: het hof van beroep schoof de schuld voor een deel in de schoenen van Van Ranst die immers in een ‘mediatiek debat’ de polemiek met Engel gevoed had. Kortom: wie tegenspreekt, moet niet klagen. Zwijgen is goud. Tegenspreken of protesteren is een SLAPP uitlokken.

Meester Neels verwijst in zijn eerst geciteerde blog geruststellend naar het Gerechtelijk Wetboek (art. 780bis en 1017), met name de regels omtrent proceskosten evenals tergend en roekeloos procesgedrag.
Volgens advocaat Leo Neels “werkt het systeem wel degelijk, en zelfs streng”.
Als waarborg - steeds volgens Leo Neels - hebben advocaten nu eenmaal de dure eed gezworen “geen zaak te zullen aanraden of verdedigen die ze niet geloven rechtvaardig te zijn (Ger.W. art. 429). Advocaten voorkomen onnodige processen, en vermijden gedrag dat de reputatie van het beroep van advocaat zou kunnen schaden (Gedragscode voor EU-advocaten, art. 2)”.
Ja, zo eenvoudig zou het kunnen zijn. Of met andere woorden ’circulez, il n’y a rien à voir’.

Wij zijn minder gerustgesteld, net zoals de Europese Commissie, evenals het Europees Parlement ondertussen.
Het is al lang vijf voor twaalf voor de waarschuwingen tegen ruïneuze SLAPPs, ook in ons land.
In die zin is het al ruim twee uur na de middag - om het slot van meester Neels omtrent ‘midi à quatorze heures’ te parafraseren…

Het ondertussen - deels achterhaalde - verzet van meester Neels anno 2023 lijkt ons een vrijbrief voor het recht van de sterkste. Het leest als het achterhoedegevecht van de ‘adverserial advocacy’ - of, zoals prof. Alain-Laurent Verbeke het in zijn mooie bijdrage in m’n ‘Liber Observatoribus Iustitiae’ heet - de ‘zealous advocacy’, waarbij elke partij een advocaat heeft die zeer eenzijdig voluit gaat voor het eigen belang, met “een risico van morele degeneratie van liegen en bedriegen, in strijd met het normale ethische besef”.

Professor Verbeke verwijst (p. 59 van de bijdrage) ook naar de ‘positionele win/lose - houding’, die de advocatuur een slechte reputatie geeft. Het lijkt dan wel een Romeins circusgevecht, wat ook daar toen vaak gebeurde met flagrant ongelijke wapens en verstrikkende netten.

De ‘usual suspects’ inzake SLAPPs zijn nu financiëel machtigen, die het democratisch debat willen verdrinken door de geldkraan naar de advocatuur open te draaien.

Ook minister Van Quickenborne leek het daarover eens.

TERUG NAAR DE JURIDISCHE WAANZIN VAN ENGEL.

Dat de Belgische rechtspraak - in strijd met de geruststelling van Leo Neels - helemaal niet bijgespijkerd is in deze SLAPP-problematiek blijkt inderdaad eminent uit het Antwerpse ‘Engel-arrest’ van 14 maart 2023 dat de (zeer bescheiden) schadevergoeding wegens tergend en roekeloos geding, door professor Marc Van Rans bekomen lastens Engel, finaal afwees.

Terecht voegde Dirk Voorhoof in zijn voormelde bespreking (in De Juristenkrant) van die afwijzing (in hoger beroep) toe:

Quote “Het voeren van een strafprocedure tegen een academicus die deelnam aan een debat in de media over een belangrijke en toen bijzonder actuele maatschappelijke thematiek is overigens te beschouwen als een inmenging in de expressievrijheid die in strijd is met artikel 10 EVRM, ongeacht of die strafprocedure gevoerd wordt in Nederland of in België”.

Hier komen we nu bij de kern van een koppig probleem, zoals Dirk Voorhoof vervolgt: “Dat het hof van beroep geen probleem ziet in het kennelijk abusief karakter van het inzetten en doorzetten van de strafprocedures tegen Van Ranst gaat ook in tegen de steeds feller geuite bekommernis om SLAPPs te bestrijden. Zo wil de Aanbeveling van de Europese Commissie van 27 april 2022 dat er effectieve rechtsmiddelen bestaan tegen kennelijk ongegronde en onrechtmatige gerechtelijke procedures tegen publieke participatie, namelijk dat de SLAPPer alle kosten van de procedure moet dragen, schadeloosstelling, evenals ‘doeltreffende, evenredige en afschrikkende straffen aan de partij die een onrechtmatige gerechtelijke procedure tegen publieke participatie heeft ingeleid”.

Het arrest van het Antwerpse zet met deze afwijzing van de schadevergoeding wegens tergend en roekeloos beroep uitgerekend “de deur open voor meer van dergelijke procedures”, stelde Dirk Voorhoof met leedwezen vast.

Binnen de magistratuur is er blijkbaar een prangend probleem van opleiding, indien al niet van inzicht, besluit Voorhoof:

Quote “Dit arrest bewijst meteen ook de pertinentie van een ander onderdeel van de EU-Aanbeveling 2022/758 waarin er bij de lidstaten wordt op aangedrongen om opleidingen te creëren in verband met SLAPPs ‘voor rechtsbeoefenaars, zoals juridisch en justitieel personeel op alle niveaus van de rechtspraak’. De Europese Commissie moedigt daarom ook ‘aanbieders van opleiding op Europees niveau, zoals het Europees netwerk voor justitiële opleiding’ aan om dergelijke opleiding te verstrekken. De zaken Engel tegen Van Ranst, maar ook talrijke andere rechtsprocedures waarin journalisten, media, actiegroepen en academici zich de voorbije jaren en maanden in rechte moesten verdedigen en telkens vrijuit gingen, bewijzen dat kordater een halt moet worden toegeroepen aan SLAPPs”.

Quod erat demonstrandum…

De oproep van prof. em. Dirk Voorhoof luidde dan ook terecht: “De Belgische justitie mag zich niet langer voor dit soort juridische belaging laten misbruiken”.

We zijn ondertussen bijna 2 jaar na dit roemloos Antwerps arrest dat een onbedoeld pleidooi lijkt voor de noodzaak van anti-SLAPP - wetgeving.

Daphne’s Law is er nu, met de Richtlijn van 2024, maar we moeten er ook in België nog nationaal werk van maken tegen mei 2026. De tijd dringt dus.

DE KANT-EN-KLARE MODELWET VAN ONZE ANTI-SLAPP - WERKGROEP

Onze (tweetalige) Belgische werkgroep heeft een (drietalige) ’panklare’ modelwet met anti-SLAPP-maatregelen uitgewerkt. De modelwet gaat logischerwijze noodzakelijk verder dan de loutere omzetting van de Europese anti-SLAPP-richtlijn.

Logisch: het beperken van het toepassingsgebied van de wet tot enkel zaken met een grensoverschrijdend karakter zou er overigens toe leiden dat de wet in de praktijk nauwelijks impact heeft: ruim 90 procent van de SLAPP-zaken heeft immers geen grensoverschrijdend karakter, maar situeert zich binnen één land.

De omzetting mag niet leiden tot een lege (nationale) doos - of om het in antieke Franse farma-taal te zeggen: ‘une poudre de perlimpinpin’.

Noodzakelijk: waar de richtlijn die zich op civiele zaken focust, bevat de voorgestelde modelwet ook maatregelen inzake strafprocedures, aangezien ook in België meerdere SLAPP’s via strafprocedures zijn gebeurd. Als de anti-SLAPP wet enkel van toepassing zou zijn op civiele procedures dreigen juist nog meer SLAPP’s via strafprocedures te verlopen, terwijl vast staat dat strafzaken nog meer een intimiderend of verkillend effect hebben.

De modelwet bevat immers ook aanbevelingen van zowel de Verenigde Naties, de Raad van Europa als de Europese Commissie om de waakzaamheid voor SLAPP’s aan te scherpen en slachtoffers beter te begeleiden.

De nieuwe federale regering en minister van Justitie Annelies Verlinden en het parlement kunnen hiermee meteen aan de slag om tegen 2026 de Europese richtlijn tijdig in een belangrijke Belgische wet te gieten.

Een tijdige (want verplichte) omzetting van EU-richtlijnen staat immers ook verbatim in het regeerakkoord (p. 61, 136 en 193 - al gaat het daar expressis verbis om andere onderwerpen): quod abundat, non nocet.

We kunnen ons niet indenken dat onze Belgische regering wat die essentiële Europese verplichtingen aan ‘cherry picking’ zou doen.

SLAPPs zijn niet immers alleen een bedreiging tegen democratisch debat, maar overbelasten ook ons justitieapparaat nodeloos.

De titel (p. 159) van het regeerakkoord vormt ook in dat verband een terecht pleidooi op zich voor “justitie als efficiënte, performante, toegankelijke en klantgerichte dienstverlener”.

De belangrijkste kenmerken van de modelwet zijn:
- mogelijkheid van snelle afwijzing door de rechter van een duidelijk ongegronde SLAPP-eis (binnen 30 dagen)
- financiële borgstelling door de eiser (SLAPP’er), zodat de verweerder die het proces wint zeker is van effectieve schadeloosstelling door de eiser
- duidelijke criteria en indicatoren die de rechter helpen om een vordering als SLAPP te kwalificeren en de eiser te veroordelen voor misbruik van procedure
- boetes tot 25.000 EUR voor de SLAPP’er, schadevergoeding en compensatie van de proceskosten voor de verweerder
- de mogelijkheid om beslissingen uit derde landen, die volgens de Belgische wet als SLAPP gelden, in België niet uit te voeren
- bewustmakingscampagnes, opleidingen en informatievoorziening over SLAPP’s in België, in samenwerking met onder andere het FIRM (Federaal Instituut voor de Rechten van de Mens).

Link naar de modelwet:
– Nederlandse versie: www.slapp.be/nl/voorstellen
– Franstalige versie: www.slapp.be/fr/propositions
- Engelstalige versie: https://www.slapp.be/en/proposals

Website: https://www.slapp.be/nl

Nieuwsberichten: https://www.slapp.be/nl/nieuws en https://www.slapp.be/nl/feed-archief

RSS Feed: https://www.slapp.be/nl/rss.xml

Meer lectuur vindt u in de actualiteitsbijdragen van prof. em. Dirk Voorhoof :

De Juristenkrant van 12 02 2025: https://shop.wolterskluwer.be/fr_be/Juristenkrant-incl-Jura-Campus-students-only-sBPKLUSTUJ/

Knack van 12 02 2025: https://www.knack.be/nieuws/belgie/justitie/misbruik-van-juridische-procedures-om-kritische-stemmen-te-intimideren-met-deze-modelwet-kunnen-minister-en-parlement-meteen-aan-de-slag/

Inforrm’s Blog van 12 02 2025: https://inforrm.org/2025/02/12/belgium-a-model-for-the-transposition-of-the-eu-anti-slapp-directive-dirk-voorhoof/#more-58788

- Media report van 13 02 2025: Belgium, a model for the transposition of the EU anti-SLAPP Directive - Dirk Voorhoof https://mediareport.nl/press-law/13022025/belgium-a-model-for-the-transposition-of-the-eu-anti-slapp-directive-dirk-voorhoof/?lang=en